غار علیصدر هم‌اكنون یكی از جاذبه‌‌های مهم گردشگری استان همدان است. این غار كه در 80 كیلومتری شمال غربی همدان و در كوه‌های موسوم به سوباشی و در روستای علیصدر از توابع بخش گل تپه شهرستان كبودرآهنگ واقع شده، یكی از شگفتی‌های جهان به شمار می‌رود.

 

كوهی كه این غار عظیم و شگفت در آن قرار دارد در جنوب این روستا قرار دارد و آب درون غار علیصدر نیز از غار سراب سرچشمه می‌گیرد.

 

در درون این غار محوطه وسیعی وجود دارد كه رسوبات كربنات كلسیم در سقف و دیوارهای آن بیانگر وجود آب در گذشته در این محوطه است. محل فعلی آب درون غار در حدود 50 متر با این محوطه فاصله دارد و سطح آن حدود چندین متر پایین تر قرارگرفته است.

 

محوطه غار از تعداد زیادی تالارهای بزرگ و كوچك و پیچ در پیچ كه بوسیله دهلیزها و دالان‌های مشبك با یكدیگر مرتبط می‌شوند، تشكیل شده كه وسعت بعضی از آنها تا بیش از چند صد متر می‌رسد

 

نوشته های فریدون اسماعیلزاده از چگونگی كشف غار علی صدر: ما اولین بار در سال 1339 بود كه كاملا اتفاقی پس از گردش در غار سراب كه در همان نزدیكی بود این غار را كشف كردیم .در این تاریخ مرحومان حسن ابریشمی كاظم سلاحی و سید رحیم حسینی همراه ما بودند. دهكده علی صدر در 15 كیلومتری گل تپه برسر راه همدان بیجار است. غار علی صدر در سمت جنوب این دهكده و در دل تپه ای منفرد از تپه های آن دو غار كه اولی را اهالی منطقه ایشیق غار- غار روشن -ودومی را قرن قولوق غار – غارتاریك - می نامند وجود داشت. فاصله دهانه دو غار حدود 400 متر بود. غار سراب در جنوب دهكده سراب و 6 كیلومتری غرب علیصدر قرار داشت. با اینكه كوهنوردان همدان علاقه شدیدی به گذشتن از دریاچه غار علیصدر و رسیدن به انتهای آن را داشتند لیكن به علت تقدمی كه برای غار سراب از جهات فنی، سرسختی و زیبایی قائل بودند، همواره بعد از اجرای یك برنامه طویل المدت در غار سراب و ناامیدی از رسیدن به انتهای شعبات اصلی آن رهسپار علیصدر شده گردش مختصری در قسمت خشكی آن می كردند و برمی‌گشتند. پس ازشنیدن شایعه های متفاوت درباره این غار و صحبتهای مردم كه این غار انتها ندارد در سال 1346 تصمیم گرفته شد برنامه‌ریزی كاملی برای شناسایی غار انجام دهیم. باتعدادی ازدوستان به طرف غار حركت كردیم تاچند برنامه اجرا كنیم. روش كار این بود كه 6 تیوپ سواری با 4 تیوپ كامیون برای هركدام از قایقها آماده كردیم. آنهارا در داخل غار به وسیله تلمبه‌ باد كردیم. بعد 3 یا 4 چوب 5/1 متری را كه از قبل آماده شده بود بوسیله تخته به هم وصل كردیم. این طوری یك قایق درست می‌شد كه با آن به گردش در غار می‌پرداختیم. قایقها به وسیله پاروهای معمولی حركت می كردند. معمولا یك روز صرف ساخت قایقها می‌شد و دو روز صرف گردش. البته ابتدا قایقها پهن بود و از راهروها یا كوچه های تنگ غار رد نمی‌شد. بعدا در روش درست كردن قایقها اصلاحات بیشتری انجام شد به این ترتیب كه دو تیوپ تراكتور را باد میكردیم و به تخته ها می بستیم. ابتكار مهم‌تر را عربعلی شروه كه الآن نقاش معروفی است انجام داد كه 2 بشكه را به تخته ها بست و به این ترتیب یك قایق تندرو درست كرد. روی قایقها معمولا دو نفر می‌نشست یكی جلو یكی عقب. فقط قایق پیشرو 3 سرنشین داشت كه یك یدك هم در عقب داشت. معمولا جلوی قایق چراغ توری نفتی و در وسط یك فانوس میگذاشتیم. هنگام حركت فكر میكردیم هر لحظه ممكن است سقف یا دیوارها فرو بریزد و ما در ظلمت مطلق فرو برویم. وجود پوسیدگی دیوارهای غار كه با ضربت پارو مقداری از آن فرو می ریخت به این تصور ما دامن می‌زد. یك روز قسمتی از غار را دیدیم كه محوطه نسبتا وسیعی بود و چندقسمت از سقف آن فرو ریخته بود و تشكیل مخروطهای عظیمی را میداد كه حدود 20 متر ارتفاع داشت. این مخروطها بر اثر تابش نور چراغ توریها چون غول هایی خاموش به نظر می رسیدند. علاوه بر ترسی مبهم شگفتی از زیباییهای غریب غار ما را مسحور میكرد. سرعت ما در این سفرها بسیار كم بود اما بالاخره موفق شدیم اكثر جاهای غار را ببینیم.اما نتایج تحقیقاتی سفرها ی ما چنین بود.
1-تمام شعبات اصلی غار در دو جهت شمالی جنوبی وجنوب شرقی است و سایر شعبات بن بست است و یا بعداز طی مسافتی به شعبات فوق می پیوندد.
2-طول غار با احتساب پیچ وخم های شعبه اصلی اندكی كمتر از1000متر است و اگر طول تمام شعبات اصلی و فرعی را با هم جمع كنیم حدود دو كیلومتر میشود.
3-این غار هیچ منبع زاینده‌ای ندارد و آب آن از جای مشخصی خارج نمی شود.
4-غار تاریك در دل تپه ایست منفرد كه بوسیله دو گردنه از سایر تپه ها كاملا جداست. به همین دلیل امكان این كه آبی از درون تپه های دیگری داخل این غار شود نیست.
5-در سال 1370توسط كوهنوردان كلوپ سینا نقشه ای تهیه شد كه ترسیم آن مدت یك ماه طول كشید. باتهیه این نقشه به كلیه ذهنیاتی كه در مورد طول و عرض جغرافیایی غار وجود داشت پاسخ داده شد. كلیه شعبات اصلی و فرعی به یكدیگر مرتبط هستند و هیچگونه دلیلی بر اتصال این غار به غار سراب وجود ندارد. شكل غار بصورت عصا است و انتهای آن قندیلی بزرگ است. قبل از تهیه نقشه تصور می‌شد از منطقه قندیل بزرگ شعبات دیگری وجود دارد كه عبور از آنها غیرممكن است اما پس از تهیه نقشه مشخص شد كه كلیه آبها به یكدیگر ارتباط داشته و با قایق قابل عبور است.

 

 

غار سهولان

دومین غار آبی ایران كه روزگاری خانه مسكونی پارتی‌ها بوده، امروز مأمن كبوترهای چاهی شده است.

غار سهولان دومین غار بزرگ آبی ایران است كه در 35 كیلومتری شمال شرقی مهاباد در محور مهاباد – بوكان كه به راه برهان معروف است، قرار دارد.

این غار یكی از مهم‌ترین و زیباترین غارهای طبیعی ایران است كه علاوه بر داشتن یك حوضچه بزرگ آبی با مناظر فوق‌العاده دیدنی و دالان‌هایی مملو از آب دارای مدخلی با دالان‌های تنگ و باریك خشك است كه مورد سكونت انسان‌های غار زی قرار گرفته است.

به استناد لایه‌های سفالی كه از منطقه دالان اصلی و آخرین بخش واقع در نزدیكی حوضچه اصلی دریاچه به دست آمده؛ این غار در هزاره‌های اول و دوم قبل از میلاد تا دوره پارتی سكنه داشته است. آب دریاچه غار به قدری شفاف است كه در صورت وجود نور كافی تا چندین ده متر از سنگ‌های بستر را می‌توان دید. علت این امر وجود اكسیدان بالای آب است. به علت زیاد بودن رطوبت، عدم نور كافی و سایر پارامترهای موردنیاز موجودات، این بخش به صورت اكوسیستم در نیامده‌اند. تنها موجودات زنده‌ای كه در داخل غار سهولان زندگی می‌كنند كبوتر چاهی یا كوهی است كه قسمت‌هایی از غار را به عنوان آشیانه انتخاب و در آنجا تخم‌گذاری می‌كنند صدای كبوترها كه در غار می‌پیچد فضایی خاص درسهولان ایجاد می‌كند. دیگر جاندار غار خفاش‌ها هستند كه در سقف غار زندگی می‌كنند.

غار سهولان برای نخستین بار توسط ژاك دسركان در سال 1890 میلادی مورد بازدید قرار گرفت. سپس در سال‌های جنگ جهانی دوم هیاتی انگلیسی مجددا آن را مورد مطالعه قرار داد ولی تا سال 1375 كه كمیته غارشناسی استان آذربایجان غربی اقدام به شناسایی كامل آن نمود هیچ گزارش مستندی از غار وجود نداشت.

 

کرفتور

غار كرفتور در 75 كیلومتری شهر سقز و 42 كیلومتری دیواندره قرار دارد. این غار در دوران مزوزوئیك زیر آب بوده و دراواخر این دوره ارتفاعات آن از آب خارج شده است.

زیباترین غار كردستان از جمله غارهای طبیعی و آهكی است كه در ادوار مختلف جهت استفاده و سكونت انسان تغییر حالت داده و با معماری صخره‌ای در چهار طبقه در كوه حفر شده است.

طول غار 750 متر است و راه‌های فرعی متعددی از آن منشعب می‌شود. در طول سكونت انسان در این غار تغییرات و دگرگونی‌های عمده در آن به وجود آمده و حجاران هنرمند، به زیبایی فضاهایی را در مدخل غار تراشیده و اتاق‌ها،‌ راهرو و دالان‌های متعددی را به وجود آورده‌اند.

به دلیل وجود كتیبه‌ای یونانی بر سردر یكی از اتاق‌های طبقه سوم، از این غار به عنوان معبد «هراكلس یا هركول» نام برده شده است. ترجمه این كتیبه چنین است: «در آنجا هراكلس سكونت دارد. باشد كه پلیدی در آن راه نیابد.»

در معماری غار علاوه بر ایجاد اتاق‌ها و راهروهای عبوری سعی شده است تا اتاق‌ها به هم مرتبط باشند و نورگیرها و پنجره‌هایی به سمت بیرون و مناظر طبیعی ارتفاعات مجاور غار تعبیه شده است.

بر دیوارهای غار در بعضی از اتاق‌ها نقوشی به صورت تجریدی از حیوان، انسان و گیاه حجاری شده است كه جنبه آیینی دارد.

به اعتقاد كارشناسان غار كرفتو در بین غارهای دست‌كن بهترین و كامل‌ترین معماری را دارد. كشف تراشه‌های سنگی در طبقه چهارم و بیرون غار نیز نشانه‌ای از استفاده انسان دوران قبل از تاریخ از این غار است.

«حسن رضوانی» سرپرست هیات كاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه غار كرفتو و اطراف آن در این باره گفت: «پس از بررسی‌ها و شناسایی‌ها دقیقی كه در این غار صورت گرفت به نمونه‌هایی از ابزار سنگی تیغه‌های سنگی متعلق به 7000 سال پیش بر‌خورد كردند كه نشان می دهد قدمت این غار كه پیش از این تصور می‌شد به دوره سلوكی و اشكانی بر می‌گردد، به هزاره پنجم قبل از میلاد بر می‌گردد.»
وی در مورد اهمیت این كاوش‌ها، گفت: «بررسی‌های دقیق این غار علاوه بر‌ این كه تاریخ دقیق سكونت را در این غار نشان می‌دهد، اطلاعات بسیار مهمی در مورد تاریخ سكونت‌های اولیه در این منطقه را روشن‌تر می‌كند.»

 

کانی میکایل

در جریان بررسی‌های چند سال گذشته كارشناسان توانسته‌اند غار باستانی كانیمیكایل را نیز در این منطقه كشف كنند.
 آثاری از هزاره پنجم پیش از میلاد همزمان با سكونت‌های اولیه در اطراف و غار كرفتو   به دست آمده است .
غار كرفتو در 72 كیلو‌متری شمال شرقی شهرستان دیوان دره در استان كردستان جای گرفته است.

در گورستان «كول تاریكه» و غار «كانی میكاییل»، آثاری به دست آمد كه می توان آنها را با محوطه های مانایی و زیویه كردستان مقایسه كرد.
به گزارش «میراث خبر»، اولین كاوش ها در محوطه های اطراف غار كرفتو در پاییز 1379 انجام گرفت كه منجر به شناسایی و كشف غار كانی میكاییل در محور شمال كرفتو و یك گورستان در محور جنوب شرقی كرفتو گردید. این كاوش ها تا آذر ماه 1382 ادامه یافته و تحقیقات همچنان بر روی اشیای یافت شده از این گورستان ادامه دارد.
«حسن رضوانی»، باستان شناس و كاشف گورستان كول تاریكه در نزدیكی غار كرفتو با اعلام این مطلب در نخستین همایش بین المللی شمال غرب ایران گفت: «حفاری های غیر مجاز در گورستان كول تاریكه باعث شد كه برنامه ای اضطراری برای كاوش و حفاری در این منطقه ترتیب دهیم. در مجموعه از این گورستان 10 قبر را حفاری نمودیم كه اشیا گور اول كاملا غارت شده بود وگورهای دوم و سوم 50 درصد به وسیله حفاران غیر مجاز غارت شده بود.»
وی در ادامه افزود: «در گور دوم، 5 ظرف كامل سفالین كه رنگ آنها عموما قرمز تیره و نخودی و همین طور اشیایی دیگر مانند انگشتر، گوشواره و كاسه كشف شده است. این سفال ها شباهت های بسیاری با سفال های زیویه كردستان دارند. نقوش سفالینه ها نیز در این محوطه باستانی كاملا با یكدیگر همخوانی داشته و ظروف لعابدار به دست آمده در گور هفتم هم با ظروف لعابدار زیویه هم از نظر نوع لعاب و هم از نظر نقوش با یكدیگر منطبق هستند.»
در آخرین كاوش ها در این منطقه كه مساحتی معادل 1500 متر مربع را در بر می گیرد، مشخص شد كه تدفین در این منطقه از نوع «چمباتمه ای» بوده است. بدین معنا كه اجساد به حالت زانوهای جمع شده در سینه دفن می شده و هدایای نیز به خدای مرگ در كنار آنان به زیر خاك می رفته است.
از گور 9 یك سوزن، از گور 10 چاقو و انگشتر به دست آمد كه همگی از جنس فلز و به خصوص آهن بوده و پیشرفت این صنعت را در دوره مانایی نشان می دهد.
رضوانی در پایان با اشاره به تحقیقات انجام شده بر روی دوره تاریخی این گورستان گفت: «پس از پژوهش های انجام شده در این گورستان، تاریخ عصر آهن 3 و دوره مانایی برای كول تاریكه پیش بینی می شود. اما كشف و انجام تحقیقات در مورد استقرار این اقوام در نزدیكی گورستان، نیاز به فصل سوم حفاری دارد كه امیدواریم در سال جدید طرح آن ریخته شده و پژوهش ها آغاز گردد.»
كول تاریكه به معنای غار گورستان است. در اطراف این محوطه، تپه ماهورهای به هم پیوسته ای دیده می شود كه شامل دشت های همواری است و كشاورزی دیمی در آن رواج دارد.
گورستان كول تاریكه در 1 كیلومتری جنوب روستای یوزباش كندی قرار دارد. فاصله این محوطه تا غار كرفتو 4 كلیومتر است. گورها در یك شیب ملایم از غرب به شرق واقع شده اند و روند آنها اكثرا به صورت شمالی _ جنوبی است و عمق آنها تا یك متر و 80 سانتی متر می رسد.

 

در محدوده ژئوپارك قشم، كوهی مخروطی به شكل نمكدان وجود دارد كه ارتفاع آن به 340 متر می‌رسد و قطر قاعده آن حدود هفت كیلومتر است.

در دامنه این كوه غارهایی است كه با قندیل‌های كریستال نمك و دیواره‌های بلورین آذین شده‌است. استلاگتیت‌ها و استلاگمیت‌های بزرگ و اعجاب انگیز این غارها حاصل سالیان دراز فعالیت طبیعت است.

طبق برآورد علمی كارشناسان كشور چك كه در سال‌جاری انجام شد، طول غارهای نمك جزیره قشم ممكن‌ است افزون بر 5/5 كیلومتر بوده و تصور می‌شود كه طولانی‌ترین غار جهان باشد.

هم‌اكنون اسرائیل با 3/5 كیلومتر طولانی‌ترین غار جهان را در اختیار دارد كه در صورت اثبات غارهای نمكی جزیره‌ قشم، این جزیره صاحب طولانی‌ترین غار جهان خواهد بود.

چشمك نمك جاری از غارهای این منطقه از غلظتی در حدود 99 درصد برخوردار است و این درجه خلوص سبب شده است در امور صنعتی و پزشكی بتوان به خوبی بهره برداری كرد.
چشمه جاری نمك به مرور زمان حوضچه‌های زیبا و انباشته از كریستال نمك را در دامنه كوه خشن نمكدان پدید آورده است.
در نمكدان قشم پدیده گنبدهای نمكی و كوه‌های نمك از ارزش فوق‌العاده‌ای برخوردار هستند. گنبدهای نمكی قشم مجموعه‌ای از 90 گنبد نمكی است كه از بوشهر آغاز و تا گسل میناب ادامه دارد.

طولانی‌ترین غار نمكی جهان با طول بیش از شش كیلومتر در سواحل جنوب‌غربی جزیره قشم قرار دارد، یكی از سه غار نمكی كوه نمكدان قشم است كه در سال 1999 توسط گروه زمین‌شناسی دانشگاه شیراز و دانشگاه چارلز جمهوری چك كشف شد.

در این مجموعه غار كه مدخل آنها در دامنه كوه نمكدان قرار دارد، سه غار نمكدان یك، نمكدان دو و نمكدان سه قرار دارد كه از این میان غار نمكدان سه طولانی‌ترین غار نمكی جهان به شمار می‌رود.
تا قبل از كشف این غار، غار سدام در كرانه دریاچه بحرالمیت واقع در فلسطین اشغالی به طول پنج‌هزار و 591 متر طولانی‌ترین غار نمكی جهان به شمار می‌رفت، اما با كشف غار نمكدان سه جزیره قشم دارای طولانی‌ترین غار نمكی جهان شد.

معاون هماهنگی منطقه آزاد قشم تصریح كرد: «اكسیژن در بخشهایی از این غار به قدری كم است كه بدون ماسك و تجهیزات اولیه در آن حضور یافت.»

رضاپور افزود:«هم‌اكنون محققان زمین‌شناسی و زیست‌محیطی در حال مطالعه روی پدیده‌های این غار هستند و بخشهایی از آن هنوز ناشناخته است.»

وی ادامه داد: «انتهای این غار هنوز مشخص نیست و ممكن است از 6 كیلومتر نیز بلندتر باشد.»
به گفته وی، در بخشی از غار نیز ارتفاع تا نیم متر كاهش می‌یابد كه فرد باید به صورت خزیده و همراه با تجهیزات ایمنی مانند ماسك اكسیژن وارد غار شود.
طولانی‌ترین غار نمكی جهان دارای یك دریاچه نمكی به عمق یك متر در فاصله 160 متری دهانه ورودی است و نخستین تالار این غار در 670 متری ورودی قرار دارد.
غار نمكدان سه چندین تالار بزرگ و كوچك دیگر نیز دارد. در تالار این غار استلاگمیت‌ و استلاكتیتهای بسیار زیبا و منحصر بفردی وجود دارند.

رود افشان

 

روستای سید آباد در جاده فیروزکوه جایی است که جاده فرعی در سمت جنوب از جاده اصلی جدا شده و به سمت غار رود افشان می‌رود.
راه خاکی ولی هموار اجازه می‌دهد با هر نوع ماشینی خود را به روستای رود افشان برسانیم و تنها 100 متر بعد از روستا پارکینگ کوچکی قرار دارد که محل پیاده شدن است.
فاصله دهانه غار تا پارکینگ فقط 15 دقیقه سر بالایی بسیار ساده به سمت جنوب است.
مگر چه فاصله‌ای در این زمان قابل پیمودن است که دهانه غار را نمی‌بینیم؟
طبیعت شوخی جالبی را برای بازدیدکنندگان این غار تدارک دیده و یکی از بزرگترین دهانه‌های غارهای ایران را در یک گودال به گونه‌ای قرار داده است که از فاصله بیشتر از بیست متر دیده نمی‌شود. این موضوع اشکال بزرگی برای کسانی که دوست دارند از دهانه این غار عکسی به یادگار ببرند ایجاد می‌کند. برای عکاسی از دهانه این غار به لنز واید با زاویه‌ای بیشتر از 120 درجه و یا دوربین پانوراما نیاز است.
با عبور از دهانه این غار که بعد از غار ایوب و غار اسپهبد خورشید سومین دهانه بزرگ در غارهای ایران است وارد تالاری می‌شویم که بزرگترین تالار شناخته شده در میان غارهای ایران است.
تالاری در ابعاد 100در 80 متر و به ارتفاع 25 متر که کف آن با شیبی نزدیک به 30 درجه به پایین می‌رود. در انتهای تالار آثار بنایی باستانی نشان از استفاده قدیمی بشر از این محل دارد که با وجود نظریه‌های مختلف هنوز کار علمی و تخصصی بر روی آن انجام نشده است.
به جز راه اصلی که کاملا شناخته شده است چند راه در ابتدای غار وجود دارد که در بعضی از آنها راه تا حدی مشکل می‌شود به صورتی که برای افراد ناآشنا به غارنوردی می‌تواند خطرناک باشد.

بیشترین مقدار رسوبات آهکی در ابتدای مسیر به چشم می‌خورد و در ادامه هر چند غار از زیباییهای مخصوص به خود برخوردار است ولی از نظر رسوبات آهکی چندان غنی نیست.
سطوح لغزنده در قسمتهای پر شیب و ترس از تاریکی در تالارهای بزرگی که نور چراغ قوه‌ها ابعاد آن را به طور کامل روشن نمی‌کند باعث هیجان کاذبی است که لذت غار نوردان مبتدی و توریستها را دو چندان می‌کند.
در میانه غار مسیر فرعی وجود دارد که به تالار آب ( تالار آناهیتا) می‌رسد. این قسمت دیدنی از مسیر پیمایش غار کاملا مجزاست بصورتی که بسیاری از بازدیدکنندگان غار اینجا را نمی‌بینند.
520 متر بعد از دهانه بزرگترین غار ایران به انتها می‌رسد ولی برای ماجراجویانی که دوست دارند درون غارهای پر پیچ خم و سخت گذر فعالیت کنند چند دهلیز بسیار تنگ وجود دارد که هر کدام با طولی بین 10 تا 20 متر مجددا به تالار انتهای غار باز می‌گردد.
در میان طبیعت‌گردانی که از این غار دیدن کرده‌اند کمتر به کسی برخورده‌ام که تجربه پیمایش غار رود افشان را یک تجربه استثنایی نشمرد. بیشتر افراد پس از خروج از غار حضور در حجم بزرگ تاریکی و فضای وهم انگیز تالارهای بزرگ غار را مانند رویا به خاطر می‌آورند و درخواست تکرار آن را دارند.

غار رودافشان در امتداد مسیر رودخانه دلی چای و به طرف سرچشمه های آن با ارتفاع 1834 متر از سطح دریا واقع شده است، در مسیر طولانی راهروهای غار آثار قندیل های زیبایی به چشم می خورد، طولانی ترین مسیر غار كه تاكنون شناسایی شده، حدود 783 متر است، اما مسیرهای فراوان دیگری وجود دارد، كه به نظر می رسد بر اثر رسوب لایه های آهكی با ریزش قندیل ها مسدود شده است.
نخستین تالار عظیم غار به قطر 80 در 100 متر و بلندای 25 متر بعد از دهانه قرار دارد. به علت استحكام لایه ها اثری از شكستگی و یا سنگ قابل سقوط در آن دیده نمی شود.
این اعتقاد وجود دارد كه هزاران سال پیش رودخانه همسطح دهانه غار بوده و احتمالا قسمتی از آن رودخانه دلیچای وارد دالان های غار شده و باعث گسترش و وسعت غار شده است. وجود تعدادی ایوان ساخته شده با سنگ چین و مقادیری خرده سفال، نشانه سكونت انسان ها در غار در روزگار گذشته است.
تالار دوم پس از یك دیواره سنگ چین قرار دارد و دارای ابعادی حدود 60 در 50 و بلندای 20 متر است و فاقد هرگونه غارسنگ (ساختارهایی كه در اثر انحلال و رسوب گذاری كانی ها در خلال جریان آب در داخل غارها ایجاد می شود. مانند چكیده و چكنده) است.
تالار سوم دارای ابعادی در حدود 50 در 40 و بلندای 15 متر است. سراسر این تالار از چكیده ها و چكنده های زیبا و ستون ها و آبشار سنگ های خارق العاده است.
چكنده های نیزه ای و گل كلمی در سرتاسر سقف این تالار دیده می شود. در ادامه مسیر اصلی غار یك پلكان آهنی ما را به دهلیزی می رساند كه دخمه بزرگی به ابعاد 6 در 4 متر و ارتفاع 3 متر در انتهای آن واقع است. یك حوض آب و ستونی در وسط آن در دخمه دیده می شود. این دخمه را آناهیتا (الهه آبیاری و باروری) نام نهاده اند.
در ادامه مسیر اصلی پرتگاه های فراوانی وجود دارد و مسیر پس از حدود 160 متر به دالان انتهایی غار می رسد كه طول آن 10 متر است و در ارتفاع 1750 متری سطح دریا و 50 متر پایین تر از ارتفاع دهانه غار است. طول غار در مسیر اصلی حدود 550 متر است

 

اسپهبد حورشید

در حدود 182 كیلومتری جاده تهران - قائم‌شهر در میان صخره‌هایی كه در شرق جاده قرار دارند، طاق سنگی عظیم و بزرگی به چشم می‌خورد كه به لحاظ طول و شكل در ایران بی‌نظیر است. در انتهای این طاق مكانی باستانی وجود دارد. این مكان را غار اسپهد خورشید یا دو آب می‌نامند. در آن مانند غارهای دیگر از استالاگمیت و استالاگتیت خبری نیست و ارزش آن بیشتر به خاطر وجود اثری باستانی مربوط به دوره ساسانیان است. از دو آب - آبادی كوچكی در كنار جاده - تا كنار غار مدت زمان كوتاهی را اگربه سمت شرق پیاده‌روی كنید و به «دو‌آب» برسید مقصد به خوبی دیده می‌شود و حدود 6 كیلومتر با آن فاصله دارد. این طاق در كنار جاده خاكی واقع شده كه از دو آب به طرف شهمیرزاد و سمنان می‌رود.
اندكی پس از راهپیمایی در جاده خاكی راه پیاده‌رویی از سمت راست منشعب می‌شود و تا زیر طاق ادامه پیدا می‌كند.
پس از رسیدن به زیر طاق بزرگ، غار را می‌بینیم كه در منتهی‌الیه چپ و راست طاق ساختمان‌هایی سنگی قرار دارند.
این بناها به علت شیب تند دیواره تقریبا روی هم ساخته شده و از طریق پلكانی سنگی به هم ارتباط دارند.
بین این دو مجموعه ساختمان نیز از وسط دیواره راهی سنگی وجود دارد كه به علت ریزش قسمت‌هایی از آن اكنون دیگر قابل استفاده نیست.
این مكان كه به غار اسپهد خورشید معروف است در بالای ساختمان‌های سمت راست واقع شده و برای رسیدن به آن باید از وسایل فنی استفاده كرد. غار شبیه یك نیم دایره بزرگ است و دارای تقریبا 2 متر درازا و 5/14 متر پهنا و 15 متر بلنداست. در ارتفاعی از آن به علت ریزش سقف توده‌های خاك ایجاد شده است و در نقاطی دیگر گلدان‌هایی وجود دارد. مدخل غار باریك و نسبتا طولانی است و در هر دو طرف آن اتاق‌ها ی بزرگ، پلكان، راهرو و چند اتاق كوچك‌تر وجود دارد. بنا به نظر برخی از كارشناسان نام این غاراشاره‌ایست به نام اسپهبد خورشید یكی از جنگاوران ایرانی كه در این نقطه استرتژیك به مبارزه با مهاجمان می‌پرداخت و سرانجام با خیانت یكی از لشگریانش شكست خورد. مناطق شمالی ایران، گرگان، مازندران و گیلان پس از حدود 200سال مقاومت سقوط كردند. وجود كوهها و جنگل های فراوان در این مناطق كه آن زمان به دیلم وطبرستان معروف بودند به مبارزان كمك می كردند.

 

 

 

غار بورنیك

 

این غار كه دارای یکی از بزرگترین دهانه‌های غار ایران است، علاوه بر داشتن تالار بسیار بزرگ، دیدار از رودخانه «نمرود»، مناظر بهاری روستا و دشت «هرانده» را نیز شامل می‌شود. غار بورنیك و چكیده‌های نخودی، سفید و صورتی رنگش بسیاری را به روستای زیبای هرانده در فیروزكوه می‌كشاند.
این غار در جاده دماوند، فیروزكوه نزدیك روستای هرانده واقع است. از هرانده تا غار بورنیك در حدود دو ساعت پیاده فاصله است. تالارهای زیبای غار، چكیده‌های نخودی سفید و صورتی رنگ در غار و روستای زیبای هرانده پایان هر هفته پذیرای گردشگران بسیاری است.

 

 

غار شاه قنداب در 45 كیلومتری آباده و 35 كیلومتری رامشه در كوه‌های باختری آن قرار دارد. در انتهای منطقه آبی این غار سه ستون بسیار زیبا كه از استالاكمیت تشكیل شده چندین برابر به زیبایی این غار می‌افزاید. درون غار حوضچه‌های آب فراوانی دیده می‌شود. طول غار در حدود 67 متر است به طوری كه پایان آن تاریك و ناپیداست.

غار فریدون در 18 كیلومتری باختری پیكان قرار گرفته است. طبق افسانه‌های مردم محلی روزگاری فریدون پیشدادی از دست ضحاك بیدادگر در كوه‌ها پنهان بوده و چندگاهی نیز در این غار زندگی می‌كرده. در درون غار تونلی به دست مردمان باستان كنده شده كه با ابزارهای امروزی نیز كندن آن دشوار است رفت و آمد به درون این غار بدون طناب و ابزار كوهنوردی دشوار است. كسانی كه می‌خواهند از غار بازدید كنند باید وسایل و ابزار كوهنوردی به همراه داشته باشند.

غار پلنگ نیز در 12 كیلومتری كمه از بخش سمیرم و در جنوب شهرضا واقع است. طول غار 95 متر است و در انتهای آن پلنگ عظیم الجثه‌ای دیده می‌شود.

غار چاه وزمه یا كلهرود هم در نزدیكی آبادی كلهرود در 30 كیلومتری شهر مورچه خوت اصفهان در میان دره كم عمق در ارتفاع كوتاهی از سطح رودخانه جای دارد. غار از یك دهلیز اصلی تقریباً به طول 100 متر كه به تالار عظیمی به طول 120 متر و عرض 50 متر می‌رسد، تشكیل شده است.

 یك شاخه باریك و ساده در انتهای غار قرار دارد كه باید خزیده به درون آن رفت، این شعبه تالار و دهلیز اصلی رویهم رفته به 3000 متر می‌رسد كه تا قبل از كشف انتهای غار قوری قلعه در اورامانات پاوه طولانی‌ترین غار شناخته شده ایران به شمار می‌رفت.
 
چاه دیو یا چاه اجنه كه به چاه ارازه هم معروف است در قریه آب سنجد باقرآباد در چهل كیلومتری جاده مورچه خورت به نطنز در بالای كوهی قرار دارد. غار در میان طبقات رسوبی و آبرفتی به شكل یك استوانه كاملاً حلقوی تشكیل شده است. عمق چاه دقیقاً 50 متر و بعضی‌ها هم تخمین زده‌اند 80 متر و قطر دهانه آن 30 متراست.

این غار نیز از فوران مواد و گدازه‌های آتشفشانی و فروكش آن تشكیل شده، به طوری كه در بعضی از قسمت‌های دیواره آن با وجود گذشت میلون‌ها سال حالت صیقلی كه در نتیجه خروج مواد آتشفشانی است هم چنان به چشم می‌خورد.

 بازدید از این چاه بی‌اندازه خطرناك است و احتیاج به وسایل كامل فنی و ایمنی دارد كه باید حتماً رعایت شود. این چاه در ایران منحصر به فرد است.

 

 غار نیاسر
غار نیاسر یكی از نمونه‌های جالب از غارهای دست كن منحصر به فرد در ایران است. غار در دل كوه رسوبی كم‌ارتفاعی به نام تالار در بریدگی تندی نزدیك به قله نیاسر در فاصله 30 كیلومتری شمال غربی كاشان قرار گرفته است.

دهانه غار به عرض 5/3 متر و ارتفاع 5/2 متر روبه شمال قراردارد. ابتدای غار تالار طبیعی كوچكی به طول 8 متر و عرض 3 متر است كه دهانه خارجی به آن پیوسته است و در انتهای آن به ارتفاع تقریباً یك متر از سطح زمین حفره كوچك دریچه مانندی است به ابعاد 50 × 50 سانتی‌متر كه در سنگ كنده شده و در واقع مدخل داخلی غار محسوب می‌شود.

پس از عبور از دهانه، تونل سنگی باریكی آغاز می‌شود كه باید به حالت نشسته از آن عبور كرد و به فاصله كمی، این تونل به چاه سنگی مكعب مستطیل شكلی بر می‌خورد كه عمود و به طور منظم در سنگ حفر شده و در طرفین دارای پاگیرهای مرتبی است.
 
عمق این چاه زیاد نیست و پس از عبور از آن مجدداً به چاه دیگری نظیر اولی می‌رسد كه عمق آن در حدود 6 متر است و انتهای چاه به راهرو باریكی منتهی می‌شود كه از جانب راست آن چند راه فرعی با چند چاه كم عمق قرار دارد و در سمت چپ آن چاهی به عمق 6 متر واقع است كه به دو شاخه منشعب می‌شود.

 یكی از آنها راه باریك و دشواری است كه به خارج از غار راه دارد. این خروجی با ارتفاع چند متر، دهانه غار به پرتگاه عمیقی سر در می‌آورد كه به یك سری راهروها و اتاق‌های تو در تو راه داشته است. قسمت بزرگی از این بخش در اثر عوارض طبیعی شكسته و فرو ریخته و اینك بقایا و آثار آنها اغلب به حالت معلق در بدنه دیواره به چشم می‌خورد و حتی بعضی از بالكون‌های بزرگ با پیش‌بندهای ضخیم و محكم سنگ و گچی هنوز پابرجاست و قرن‌ها جلگه شرقی نیاسر را تا كاشان زیر چشم دارد.

عمیق‌ترین قسمت غار نیاسر چاهی است به عمق 10 متر كه با استادی و مهارت عجیبی در دل سنگ حفر شده است. غار نیاسر دارای سه انتهای سطحی، عمقی و زیرزمینی است كه هر كدام از نظر موقعیت دارای ارزش خاصی است.

در باغ تالار ورودی تنگ و باریک و کوتاهی وجود دارد که روستاییان آن را غار تالار یا سوراخ رئیس می‌نامند. غار نیاسر كاملاً دست‌ساز بشر است و به احتمال قریب به یقین، یك معبد میترایی و متعلق به دوره اشكانیان بوده است. غار از سه طبقه شامل دو كانال: یك كانال حلقه‌ای شكل و یك كانال افقی تشكیل شده است. طول راهروها و اتاق‌های غار پیچیده نیاسر، تقریباً 650 متر با 45 چاه با عمق 118 متر است. غار از 23 اتاق با اندازه‌های مختلف با مساحت كلی 5/176 متر مربع تشكیل شده است. نكته جالب آن است كه هوای داخلی غار درهیچ نقطه‌ای تغییر عمده پیدا نمی‌كند و حتی در عمیق‌ترین نقطه غار به خاطر ورودی‌های متعدد، هوای تازه وجود دارد. تردد در داخل غار نیاسر بسیار مشكل است و در بسیاری از مسیرها بایستی به حالت خزیدن حركت نمود زیرا بلندترین نقطه غار 7/1 متر است.

غار یخ
غار یخ، غار دیگری در اصفهان است. این غار در ارتفاع 3850 متری كوه دنا مابین دو قله معروف به نامهای قدوس و بیژن واقع شده است و یكی از غارهای دیدنی ایران است. درون غار ستونی از یخ به ارتفاع 80 متر و قطر 14 متر دیده می‌شود و در انتهای غار دریاچه زیبایی مملو از قطعات یخ شناور وجود دارد كه در نوع خود كم‌نظیر است.

غار افغان هم در كویر سیاه‌كوه واقع شده است.

غارهای اصفهان

غارهای اصفهان كه به دلیل قرار گیری در تلاقی كویر و پهنه شرقی زاگرس منحصربه فرد محسوب می‌شوند  كه در بین این غارها «غار پلنگ» پرقصه‌ترین آنهاست.
این غار در 12 كیلومتری كمه یكی از بخشهای شهرستان سمیرم در جنوب شهرضا واقع شده است و 95 متر طول دارد. محمدرضا پورجم عضو گروه كوهنوردی ققنوس اصفهان در مورد این غار می‌گوید:«صخره‌های داخلی غار به شكلی انسان را به درون آن هدایت می‌كنند كه گویی شخصیت مهمی در انتهای آن به انتظار ایستاده است. هرچند از نظر علمی هیچ توجیهی برای این افسانه مردم سمیرم مبنی بر سنگ شدن پلنگ آدمخوار وجود ندارد اما تخته سنگ بزرگی در انتهای غار موجود است كه به شكل پلنگی عظیم الجثه در حالت خوابیده است.»
اما اصفهان غارهای دیگری نیز دارد كه مهمترین آنها عبارتند از:غار نیاسر، یخ، كلهرود، شاه قنداب و فریدون.
غار نیاسر
این غار در30 كیلومتری شمال غربی كاشان در پایة كوه نسبتاً مرتفعی از ارتفاعات نیاسر واقع است. دهانة غار به عرض 5/3 متر و ارتفاع 5/2 متر روبه شمال قراردارد. ابتدای غار تالار طبیعی كوچكی به طول 8 متر و عرض 3 متر است كه دهانه خارجی به آن پیوسته است و در انتهای آن به ارتفاع تقریباً یك متر از سطح زمین حفره كوچك دریچه مانندی است به ابعاد 50 × 50 سانتی‌متر كه در سنگ كنده شده و در واقع مدخل داخلی غار محسوب می‌شود.
قسمتی در داخل این غار وجود دارد كه جز به حالت نشسته نمی‌توان از آن عبور كرد. پس از این قسمت چاه سنگی مكعب مستطیل شكلی به عمق 6 متر وجود دارد كه انتهای آن به راهرو باریكی ختم می‌شود كه به خارج غار منتهی می‌شود. این خروجی با ارتفاع چند متر، موازات دهانه غار مشرف به پرتگاه عمیقی سر در می‌آورد كه به یك سری راهروها و اتاق‌های تو در تو راه داشته است. قسمت بزرگی از این بخش در اثر عوارض طبیعی شكسته و فرو ریخته و اینك بقایا و آثار آنها اغلب به حالت معلق در بدنه دیواره به چشم می‌خورد و حتی بعضی از بالكونهای بزرگ با پیش‌بندهای ضخیم و محكم سنگ و گچی هنوز پابرجاست و قرنها جلگه شرقی نیاسر را تا كاشان زیر چشم دارد.
پورجم در مورد این غار نیز می‌گوید:«عمیق‌ترین قسمت غار نیاسر چاهی است به عمق 10 متر كه با استادی و مهارت عجیبی در دل سنگ حفر شده است. غار نیاسر دارای سه انتهای سطحی، عمقی و زیرزمینی است كه هر كدام از نظر موقعیت دارای ارزش خاصی است.»
به گفته وی هرچند بسیاری از غارهای اصفهان هنوز ناشناخته مانده‌اند اما در كتاب غار و غارنورد تألیف علی جوانشاد اطلاعات جامعی در مورد غارهای شناخته شده ایران و اصفهان وجود دارد.

غار یخ

این غار در ارتفاع 3850 متری كوه دنا مابین دو قلة معروف قدوس و بیژن قرار دارد. درون غار ستونی از یخ به ارتفاع 80 متر و قطر 14 متر دیده شده است و در انتهای غار دریاچه زیبایی مملو از قطعات یخ شناور مشاهده شده كه بسیار جالب است. بازدید از این غار احتیاج به وسایل فنی دارد و بدون طناب ورود به این غار غیر ممكن است. غار یخی یكی از زیباترین غارهای ایران است كه در مرداد 1346 به وسیله كوهنوردان فارس كشف شده است.

غار شاه قنداب

این غار در 45 كیلومتری آباده و 35 كیلومتری رامشه در كوههای باختری آن قرار دارد. طول غار در حدود68 متر است كه قسمتهای انتهایی آن كاملا تاریك است. به دلیل سه ستون استالاكمیت زیبایی كه در انتهای حوضچه غار وجود دارد از زیبایی خیره كننده ای برخوردار است. این غار مملو ازحوضچه‌های آب است.

غار كلهرود (چاه وزمه)

این غار در نزدیكی روستای كلهرود در 30 كیلومتری شهر مورچه خوت اصفهان در میان دره كم عمق در ارتفاع كوتاهی از سطح رودخانه قرار دارد. غار از یك دهلیز اصلی تقریباً به طول 100 متر كه به تالار عظیمی به طول 120 متر و عرض 50 متر می‌رسد، تشكیل شده است. یك شاخه باریك و ساده در انتهای غار قرار دارد كه باید خزیده به درون آن رفت، این شعبه تالار و دهلیز اصلی رویهم رفته به 3 هزار متر می‌رسد كه تا قبل از كشف انتهای غار قوری قلعه در اورامانات پاوه طولانی‌ترین غار شناخته شده ایران به شمار می‌رفت.

غار فریدون

در 18 كیلومتری باختری پیكان واقع است. نام این غار را به این جهت فریدون گذاشته‌اند كه روزگاری فریدون پیشدادی از دست ضحاك بیدادگر در كوههای این منطقه پنهان بوده و چندگاهی نیز در این غار زندگی می‌كرده است. در درون غار تونلی به دست مردمان باستان كنده شده كه با ابزارهای امروزی نیز كندن آن دشوار است. رفت و آمد به درون این غار بدون طناب و ابزار كوهنوردی دشوار است و كسانی كه می‌خواهند از غار بازدید كنند بایستی وسایل و ابزار كوهنوردی به همراه داشته باشند.

چال نخجیر

غار چال‌نخجیر را تابلویی نادر از غارها�