غار علیصدر هم‌اكنون یكی از جاذبه‌‌های مهم گردشگری استان همدان است. این غار كه در 80 كیلومتری شمال غربی همدان و در كوه‌های موسوم به سوباشی و در روستای علیصدر از توابع بخش گل تپه شهرستان كبودرآهنگ واقع شده، یكی از شگفتی‌های جهان به شمار می‌رود.

 

كوهی كه این غار عظیم و شگفت در آن قرار دارد در جنوب این روستا قرار دارد و آب درون غار علیصدر نیز از غار سراب سرچشمه می‌گیرد.

 

در درون این غار محوطه وسیعی وجود دارد كه رسوبات كربنات كلسیم در سقف و دیوارهای آن بیانگر وجود آب در گذشته در این محوطه است. محل فعلی آب درون غار در حدود 50 متر با این محوطه فاصله دارد و سطح آن حدود چندین متر پایین تر قرارگرفته است.

 

محوطه غار از تعداد زیادی تالارهای بزرگ و كوچك و پیچ در پیچ كه بوسیله دهلیزها و دالان‌های مشبك با یكدیگر مرتبط می‌شوند، تشكیل شده كه وسعت بعضی از آنها تا بیش از چند صد متر می‌رسد

 

نوشته های فریدون اسماعیلزاده از چگونگی كشف غار علی صدر: ما اولین بار در سال 1339 بود كه كاملا اتفاقی پس از گردش در غار سراب كه در همان نزدیكی بود این غار را كشف كردیم .در این تاریخ مرحومان حسن ابریشمی كاظم سلاحی و سید رحیم حسینی همراه ما بودند. دهكده علی صدر در 15 كیلومتری گل تپه برسر راه همدان بیجار است. غار علی صدر در سمت جنوب این دهكده و در دل تپه ای منفرد از تپه های آن دو غار كه اولی را اهالی منطقه ایشیق غار- غار روشن -ودومی را قرن قولوق غار – غارتاریك - می نامند وجود داشت. فاصله دهانه دو غار حدود 400 متر بود. غار سراب در جنوب دهكده سراب و 6 كیلومتری غرب علیصدر قرار داشت. با اینكه كوهنوردان همدان علاقه شدیدی به گذشتن از دریاچه غار علیصدر و رسیدن به انتهای آن را داشتند لیكن به علت تقدمی كه برای غار سراب از جهات فنی، سرسختی و زیبایی قائل بودند، همواره بعد از اجرای یك برنامه طویل المدت در غار سراب و ناامیدی از رسیدن به انتهای شعبات اصلی آن رهسپار علیصدر شده گردش مختصری در قسمت خشكی آن می كردند و برمی‌گشتند. پس ازشنیدن شایعه های متفاوت درباره این غار و صحبتهای مردم كه این غار انتها ندارد در سال 1346 تصمیم گرفته شد برنامه‌ریزی كاملی برای شناسایی غار انجام دهیم. باتعدادی ازدوستان به طرف غار حركت كردیم تاچند برنامه اجرا كنیم. روش كار این بود كه 6 تیوپ سواری با 4 تیوپ كامیون برای هركدام از قایقها آماده كردیم. آنهارا در داخل غار به وسیله تلمبه‌ باد كردیم. بعد 3 یا 4 چوب 5/1 متری را كه از قبل آماده شده بود بوسیله تخته به هم وصل كردیم. این طوری یك قایق درست می‌شد كه با آن به گردش در غار می‌پرداختیم. قایقها به وسیله پاروهای معمولی حركت می كردند. معمولا یك روز صرف ساخت قایقها می‌شد و دو روز صرف گردش. البته ابتدا قایقها پهن بود و از راهروها یا كوچه های تنگ غار رد نمی‌شد. بعدا در روش درست كردن قایقها اصلاحات بیشتری انجام شد به این ترتیب كه دو تیوپ تراكتور را باد میكردیم و به تخته ها می بستیم. ابتكار مهم‌تر را عربعلی شروه كه الآن نقاش معروفی است انجام داد كه 2 بشكه را به تخته ها بست و به این ترتیب یك قایق تندرو درست كرد. روی قایقها معمولا دو نفر می‌نشست یكی جلو یكی عقب. فقط قایق پیشرو 3 سرنشین داشت كه یك یدك هم در عقب داشت. معمولا جلوی قایق چراغ توری نفتی و در وسط یك فانوس میگذاشتیم. هنگام حركت فكر میكردیم هر لحظه ممكن است سقف یا دیوارها فرو بریزد و ما در ظلمت مطلق فرو برویم. وجود پوسیدگی دیوارهای غار كه با ضربت پارو مقداری از آن فرو می ریخت به این تصور ما دامن می‌زد. یك روز قسمتی از غار را دیدیم كه محوطه نسبتا وسیعی بود و چندقسمت از سقف آن فرو ریخته بود و تشكیل مخروطهای عظیمی را میداد كه حدود 20 متر ارتفاع داشت. این مخروطها بر اثر تابش نور چراغ توریها چون غول هایی خاموش به نظر می رسیدند. علاوه بر ترسی مبهم شگفتی از زیباییهای غریب غار ما را مسحور میكرد. سرعت ما در این سفرها بسیار كم بود اما بالاخره موفق شدیم اكثر جاهای غار را ببینیم.اما نتایج تحقیقاتی سفرها ی ما چنین بود.
1-تمام شعبات اصلی غار در دو جهت شمالی جنوبی وجنوب شرقی است و سایر شعبات بن بست است و یا بعداز طی مسافتی به شعبات فوق می پیوندد.
2-طول غار با احتساب پیچ وخم های شعبه اصلی اندكی كمتر از1000متر است و اگر طول تمام شعبات اصلی و فرعی را با هم جمع كنیم حدود دو كیلومتر میشود.
3-این غار هیچ منبع زاینده‌ای ندارد و آب آن از جای مشخصی خارج نمی شود.
4-غار تاریك در دل تپه ایست منفرد كه بوسیله دو گردنه از سایر تپه ها كاملا جداست. به همین دلیل امكان این كه آبی از درون تپه های دیگری داخل این غار شود نیست.
5-در سال 1370توسط كوهنوردان كلوپ سینا نقشه ای تهیه شد كه ترسیم آن مدت یك ماه طول كشید. باتهیه این نقشه به كلیه ذهنیاتی كه در مورد طول و عرض جغرافیایی غار وجود داشت پاسخ داده شد. كلیه شعبات اصلی و فرعی به یكدیگر مرتبط هستند و هیچگونه دلیلی بر اتصال این غار به غار سراب وجود ندارد. شكل غار بصورت عصا است و انتهای آن قندیلی بزرگ است. قبل از تهیه نقشه تصور می‌شد از منطقه قندیل بزرگ شعبات دیگری وجود دارد كه عبور از آنها غیرممكن است اما پس از تهیه نقشه مشخص شد كه كلیه آبها به یكدیگر ارتباط داشته و با قایق قابل عبور است.

 

 

غار سهولان

دومین غار آبی ایران كه روزگاری خانه مسكونی پارتی‌ها بوده، امروز مأمن كبوترهای چاهی شده است.

غار سهولان دومین غار بزرگ آبی ایران است كه در 35 كیلومتری شمال شرقی مهاباد در محور مهاباد – بوكان كه به راه برهان معروف است، قرار دارد.

این غار یكی از مهم‌ترین و زیباترین غارهای طبیعی ایران است كه علاوه بر داشتن یك حوضچه بزرگ آبی با مناظر فوق‌العاده دیدنی و دالان‌هایی مملو از آب دارای مدخلی با دالان‌های تنگ و باریك خشك است كه مورد سكونت انسان‌های غار زی قرار گرفته است.

به استناد لایه‌های سفالی كه از منطقه دالان اصلی و آخرین بخش واقع در نزدیكی حوضچه اصلی دریاچه به دست آمده؛ این غار در هزاره‌های اول و دوم قبل از میلاد تا دوره پارتی سكنه داشته است. آب دریاچه غار به قدری شفاف است كه در صورت وجود نور كافی تا چندین ده متر از سنگ‌های بستر را می‌توان دید. علت این امر وجود اكسیدان بالای آب است. به علت زیاد بودن رطوبت، عدم نور كافی و سایر پارامترهای موردنیاز موجودات، این بخش به صورت اكوسیستم در نیامده‌اند. تنها موجودات زنده‌ای كه در داخل غار سهولان زندگی می‌كنند كبوتر چاهی یا كوهی است كه قسمت‌هایی از غار را به عنوان آشیانه انتخاب و در آنجا تخم‌گذاری می‌كنند صدای كبوترها كه در غار می‌پیچد فضایی خاص درسهولان ایجاد می‌كند. دیگر جاندار غار خفاش‌ها هستند كه در سقف غار زندگی می‌كنند.

غار سهولان برای نخستین بار توسط ژاك دسركان در سال 1890 میلادی مورد بازدید قرار گرفت. سپس در سال‌های جنگ جهانی دوم هیاتی انگلیسی مجددا آن را مورد مطالعه قرار داد ولی تا سال 1375 كه كمیته غارشناسی استان آذربایجان غربی اقدام به شناسایی كامل آن نمود هیچ گزارش مستندی از غار وجود نداشت.

 

کرفتور

غار كرفتور در 75 كیلومتری شهر سقز و 42 كیلومتری دیواندره قرار دارد. این غار در دوران مزوزوئیك زیر آب بوده و دراواخر این دوره ارتفاعات آن از آب خارج شده است.

زیباترین غار كردستان از جمله غارهای طبیعی و آهكی است كه در ادوار مختلف جهت استفاده و سكونت انسان تغییر حالت داده و با معماری صخره‌ای در چهار طبقه در كوه حفر شده است.

طول غار 750 متر است و راه‌های فرعی متعددی از آن منشعب می‌شود. در طول سكونت انسان در این غار تغییرات و دگرگونی‌های عمده در آن به وجود آمده و حجاران هنرمند، به زیبایی فضاهایی را در مدخل غار تراشیده و اتاق‌ها،‌ راهرو و دالان‌های متعددی را به وجود آورده‌اند.

به دلیل وجود كتیبه‌ای یونانی بر سردر یكی از اتاق‌های طبقه سوم، از این غار به عنوان معبد «هراكلس یا هركول» نام برده شده است. ترجمه این كتیبه چنین است: «در آنجا هراكلس سكونت دارد. باشد كه پلیدی در آن راه نیابد.»

در معماری غار علاوه بر ایجاد اتاق‌ها و راهروهای عبوری سعی شده است تا اتاق‌ها به هم مرتبط باشند و نورگیرها و پنجره‌هایی به سمت بیرون و مناظر طبیعی ارتفاعات مجاور غار تعبیه شده است.

بر دیوارهای غار در بعضی از اتاق‌ها نقوشی به صورت تجریدی از حیوان، انسان و گیاه حجاری شده است كه جنبه آیینی دارد.

به اعتقاد كارشناسان غار كرفتو در بین غارهای دست‌كن بهترین و كامل‌ترین معماری را دارد. كشف تراشه‌های سنگی در طبقه چهارم و بیرون غار نیز نشانه‌ای از استفاده انسان دوران قبل از تاریخ از این غار است.

«حسن رضوانی» سرپرست هیات كاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه غار كرفتو و اطراف آن در این باره گفت: «پس از بررسی‌ها و شناسایی‌ها دقیقی كه در این غار صورت گرفت به نمونه‌هایی از ابزار سنگی تیغه‌های سنگی متعلق به 7000 سال پیش بر‌خورد كردند كه نشان می دهد قدمت این غار كه پیش از این تصور می‌شد به دوره سلوكی و اشكانی بر می‌گردد، به هزاره پنجم قبل از میلاد بر می‌گردد.»
وی در مورد اهمیت این كاوش‌ها، گفت: «بررسی‌های دقیق این غار علاوه بر‌ این كه تاریخ دقیق سكونت را در این غار نشان می‌دهد، اطلاعات بسیار مهمی در مورد تاریخ سكونت‌های اولیه در این منطقه را روشن‌تر می‌كند.»

 

کانی میکایل

در جریان بررسی‌های چند سال گذشته كارشناسان توانسته‌اند غار باستانی كانیمیكایل را نیز در این منطقه كشف كنند.
 آثاری از هزاره پنجم پیش از میلاد همزمان با سكونت‌های اولیه در اطراف و غار كرفتو   به دست آمده است .
غار كرفتو در 72 كیلو‌متری شمال شرقی شهرستان دیوان دره در استان كردستان جای گرفته است.

در گورستان «كول تاریكه» و غار «كانی میكاییل»، آثاری به دست آمد كه می توان آنها را با محوطه های مانایی و زیویه كردستان مقایسه كرد.
به گزارش «میراث خبر»، اولین كاوش ها در محوطه های اطراف غار كرفتو در پاییز 1379 انجام گرفت كه منجر به شناسایی و كشف غار كانی میكاییل در محور شمال كرفتو و یك گورستان در محور جنوب شرقی كرفتو گردید. این كاوش ها تا آذر ماه 1382 ادامه یافته و تحقیقات همچنان بر روی اشیای یافت شده از این گورستان ادامه دارد.
«حسن رضوانی»، باستان شناس و كاشف گورستان كول تاریكه در نزدیكی غار كرفتو با اعلام این مطلب در نخستین همایش بین المللی شمال غرب ایران گفت: «حفاری های غیر مجاز در گورستان كول تاریكه باعث شد كه برنامه ای اضطراری برای كاوش و حفاری در این منطقه ترتیب دهیم. در مجموعه از این گورستان 10 قبر را حفاری نمودیم كه اشیا گور اول كاملا غارت شده بود وگورهای دوم و سوم 50 درصد به وسیله حفاران غیر مجاز غارت شده بود.»
وی در ادامه افزود: «در گور دوم، 5 ظرف كامل سفالین كه رنگ آنها عموما قرمز تیره و نخودی و همین طور اشیایی دیگر مانند انگشتر، گوشواره و كاسه كشف شده است. این سفال ها شباهت های بسیاری با سفال های زیویه كردستان دارند. نقوش سفالینه ها نیز در این محوطه باستانی كاملا با یكدیگر همخوانی داشته و ظروف لعابدار به دست آمده در گور هفتم هم با ظروف لعابدار زیویه هم از نظر نوع لعاب و هم از نظر نقوش با یكدیگر منطبق هستند.»
در آخرین كاوش ها در این منطقه كه مساحتی معادل 1500 متر مربع را در بر می گیرد، مشخص شد كه تدفین در این منطقه از نوع «چمباتمه ای» بوده است. بدین معنا كه اجساد به حالت زانوهای جمع شده در سینه دفن می شده و هدایای نیز به خدای مرگ در كنار آنان به زیر خاك می رفته است.
از گور 9 یك سوزن، از گور 10 چاقو و انگشتر به دست آمد كه همگی از جنس فلز و به خصوص آهن بوده و پیشرفت این صنعت را در دوره مانایی نشان می دهد.
رضوانی در پایان با اشاره به تحقیقات انجام شده بر روی دوره تاریخی این گورستان گفت: «پس از پژوهش های انجام شده در این گورستان، تاریخ عصر آهن 3 و دوره مانایی برای كول تاریكه پیش بینی می شود. اما كشف و انجام تحقیقات در مورد استقرار این اقوام در نزدیكی گورستان، نیاز به فصل سوم حفاری دارد كه امیدواریم در سال جدید طرح آن ریخته شده و پژوهش ها آغاز گردد.»
كول تاریكه به معنای غار گورستان است. در اطراف این محوطه، تپه ماهورهای به هم پیوسته ای دیده می شود كه شامل دشت های همواری است و كشاورزی دیمی در آن رواج دارد.
گورستان كول تاریكه در 1 كیلومتری جنوب روستای یوزباش كندی قرار دارد. فاصله این محوطه تا غار كرفتو 4 كلیومتر است. گورها در یك شیب ملایم از غرب به شرق واقع شده اند و روند آنها اكثرا به صورت شمالی _ جنوبی است و عمق آنها تا یك متر و 80 سانتی متر می رسد.

 

در محدوده ژئوپارك قشم، كوهی مخروطی به شكل نمكدان وجود دارد كه ارتفاع آن به 340 متر می‌رسد و قطر قاعده آن حدود هفت كیلومتر است.

در دامنه این كوه غارهایی است كه با قندیل‌های كریستال نمك و دیواره‌های بلورین آذین شده‌است. استلاگتیت‌ها و استلاگمیت‌های بزرگ و اعجاب انگیز این غارها حاصل سالیان دراز فعالیت طبیعت است.

طبق برآورد علمی كارشناسان كشور چك كه در سال‌جاری انجام شد، طول غارهای نمك جزیره قشم ممكن‌ است افزون بر 5/5 كیلومتر بوده و تصور می‌شود كه طولانی‌ترین غار جهان باشد.

هم‌اكنون اسرائیل با 3/5 كیلومتر طولانی‌ترین غار جهان را در اختیار دارد كه در صورت اثبات غارهای نمكی جزیره‌ قشم، این جزیره صاحب طولانی‌ترین غار جهان خواهد بود.

چشمك نمك جاری از غارهای این منطقه از غلظتی در حدود 99 درصد برخوردار است و این درجه خلوص سبب شده است در امور صنعتی و پزشكی بتوان به خوبی بهره برداری كرد.
چشمه جاری نمك به مرور زمان حوضچه‌های زیبا و انباشته از كریستال نمك را در دامنه كوه خشن نمكدان پدید آورده است.
در نمكدان قشم پدیده گنبدهای نمكی و كوه‌های نمك از ارزش فوق‌العاده‌ای برخوردار هستند. گنبدهای نمكی قشم مجموعه‌ای از 90 گنبد نمكی است كه از بوشهر آغاز و تا گسل میناب ادامه دارد.

طولانی‌ترین غار نمكی جهان با طول بیش از شش كیلومتر در سواحل جنوب‌غربی جزیره قشم قرار دارد، یكی از سه غار نمكی كوه نمكدان قشم است كه در سال 1999 توسط گروه زمین‌شناسی دانشگاه شیراز و دانشگاه چارلز جمهوری چك كشف شد.

در این مجموعه غار كه مدخل آنها در دامنه كوه نمكدان قرار دارد، سه غار نمكدان یك، نمكدان دو و نمكدان سه قرار دارد كه از این میان غار نمكدان سه طولانی‌ترین غار نمكی جهان به شمار می‌رود.
تا قبل از كشف این غار، غار سدام در كرانه دریاچه بحرالمیت واقع در فلسطین اشغالی به طول پنج‌هزار و 591 متر طولانی‌ترین غار نمكی جهان به شمار می‌رفت، اما با كشف غار نمكدان سه جزیره قشم دارای طولانی‌ترین غار نمكی جهان شد.

معاون هماهنگی منطقه آزاد قشم تصریح كرد: «اكسیژن در بخشهایی از این غار به قدری كم است كه بدون ماسك و تجهیزات اولیه در آن حضور یافت.»

رضاپور افزود:«هم‌اكنون محققان زمین‌شناسی و زیست‌محیطی در حال مطالعه روی پدیده‌های این غار هستند و بخشهایی از آن هنوز ناشناخته است.»

وی ادامه داد: «انتهای این غار هنوز مشخص نیست و ممكن است از 6 كیلومتر نیز بلندتر باشد.»
به گفته وی، در بخشی از غار نیز ارتفاع تا نیم متر كاهش می‌یابد كه فرد باید به صورت خزیده و همراه با تجهیزات ایمنی مانند ماسك اكسیژن وارد غار شود.
طولانی‌ترین غار نمكی جهان دارای یك دریاچه نمكی به عمق یك متر در فاصله 160 متری دهانه ورودی است و نخستین تالار این غار در 670 متری ورودی قرار دارد.
غار نمكدان سه چندین تالار بزرگ و كوچك دیگر نیز دارد. در تالار این غار استلاگمیت‌ و استلاكتیتهای بسیار زیبا و منحصر بفردی وجود دارند.

رود افشان

 

روستای سید آباد در جاده فیروزکوه جایی است که جاده فرعی در سمت جنوب از جاده اصلی جدا شده و به سمت غار رود افشان می‌رود.
راه خاکی ولی هموار اجازه می‌دهد با هر نوع ماشینی خود را به روستای رود افشان برسانیم و تنها 100 متر بعد از روستا پارکینگ کوچکی قرار دارد که محل پیاده شدن است.
فاصله دهانه غار تا پارکینگ فقط 15 دقیقه سر بالایی بسیار ساده به سمت جنوب است.
مگر چه فاصله‌ای در این زمان قابل پیمودن است که دهانه غار را نمی‌بینیم؟
طبیعت شوخی جالبی را برای بازدیدکنندگان این غار تدارک دیده و یکی از بزرگترین دهانه‌های غارهای ایران را در یک گودال به گونه‌ای قرار داده است که از فاصله بیشتر از بیست متر دیده نمی‌شود. این موضوع اشکال بزرگی برای کسانی که دوست دارند از دهانه این غار عکسی به یادگار ببرند ایجاد می‌کند. برای عکاسی از دهانه این غار به لنز واید با زاویه‌ای بیشتر از 120 درجه و یا دوربین پانوراما نیاز است.
با عبور از دهانه این غار که بعد از غار ایوب و غار اسپهبد خورشید سومین دهانه بزرگ در غارهای ایران است وارد تالاری می‌شویم که بزرگترین تالار شناخته شده در میان غارهای ایران است.
تالاری در ابعاد 100در 80 متر و به ارتفاع 25 متر که کف آن با شیبی نزدیک به 30 درجه به پایین می‌رود. در انتهای تالار آثار بنایی باستانی نشان از استفاده قدیمی بشر از این محل دارد که با وجود نظریه‌های مختلف هنوز کار علمی و تخصصی بر روی آن انجام نشده است.
به جز راه اصلی که کاملا شناخته شده است چند راه در ابتدای غار وجود دارد که در بعضی از آنها راه تا حدی مشکل می‌شود به صورتی که برای افراد ناآشنا به غارنوردی می‌تواند خطرناک باشد.

بیشترین مقدار رسوبات آهکی در ابتدای مسیر به چشم می‌خورد و در ادامه هر چند غار از زیباییهای مخصوص به خود برخوردار است ولی از نظر رسوبات آهکی چندان غنی نیست.
سطوح لغزنده در قسمتهای پر شیب و ترس از تاریکی در تالارهای بزرگی که نور چراغ قوه‌ها ابعاد آن را به طور کامل روشن نمی‌کند باعث هیجان کاذبی است که لذت غار نوردان مبتدی و توریستها را دو چندان می‌کند.
در میانه غار مسیر فرعی وجود دارد که به تالار آب ( تالار آناهیتا) می‌رسد. این قسمت دیدنی از مسیر پیمایش غار کاملا مجزاست بصورتی که بسیاری از بازدیدکنندگان غار اینجا را نمی‌بینند.
520 متر بعد از دهانه بزرگترین غار ایران به انتها می‌رسد ولی برای ماجراجویانی که دوست دارند درون غارهای پر پیچ خم و سخت گذر فعالیت کنند چند دهلیز بسیار تنگ وجود دارد که هر کدام با طولی بین 10 تا 20 متر مجددا به تالار انتهای غار باز می‌گردد.
در میان طبیعت‌گردانی که از این غار دیدن کرده‌اند کمتر به کسی برخورده‌ام که تجربه پیمایش غار رود افشان را یک تجربه استثنایی نشمرد. بیشتر افراد پس از خروج از غار حضور در حجم بزرگ تاریکی و فضای وهم انگیز تالارهای بزرگ غار را مانند رویا به خاطر می‌آورند و درخواست تکرار آن را دارند.

غار رودافشان در امتداد مسیر رودخانه دلی چای و به طرف سرچشمه های آن با ارتفاع 1834 متر از سطح دریا واقع شده است، در مسیر طولانی راهروهای غار آثار قندیل های زیبایی به چشم می خورد، طولانی ترین مسیر غار كه تاكنون شناسایی شده، حدود 783 متر است، اما مسیرهای فراوان دیگری وجود دارد، كه به نظر می رسد بر اثر رسوب لایه های آهكی با ریزش قندیل ها مسدود شده است.
نخستین تالار عظیم غار به قطر 80 در 100 متر و بلندای 25 متر بعد از دهانه قرار دارد. به علت استحكام لایه ها اثری از شكستگی و یا سنگ قابل سقوط در آن دیده نمی شود.
این اعتقاد وجود دارد كه هزاران سال پیش رودخانه همسطح دهانه غار بوده و احتمالا قسمتی از آن رودخانه دلیچای وارد دالان های غار شده و باعث گسترش و وسعت غار شده است. وجود تعدادی ایوان ساخته شده با سنگ چین و مقادیری خرده سفال، نشانه سكونت انسان ها در غار در روزگار گذشته است.
تالار دوم پس از یك دیواره سنگ چین قرار دارد و دارای ابعادی حدود 60 در 50 و بلندای 20 متر است و فاقد هرگونه غارسنگ (ساختارهایی كه در اثر انحلال و رسوب گذاری كانی ها در خلال جریان آب در داخل غارها ایجاد می شود. مانند چكیده و چكنده) است.
تالار سوم دارای ابعادی در حدود 50 در 40 و بلندای 15 متر است. سراسر این تالار از چكیده ها و چكنده های زیبا و ستون ها و آبشار سنگ های خارق العاده است.
چكنده های نیزه ای و گل كلمی در سرتاسر سقف این تالار دیده می شود. در ادامه مسیر اصلی غار یك پلكان آهنی ما را به دهلیزی می رساند كه دخمه بزرگی به ابعاد 6 در 4 متر و ارتفاع 3 متر در انتهای آن واقع است. یك حوض آب و ستونی در وسط آن در دخمه دیده می شود. این دخمه را آناهیتا (الهه آبیاری و باروری) نام نهاده اند.
در ادامه مسیر اصلی پرتگاه های فراوانی وجود دارد و مسیر پس از حدود 160 متر به دالان انتهایی غار می رسد كه طول آن 10 متر است و در ارتفاع 1750 متری سطح دریا و 50 متر پایین تر از ارتفاع دهانه غار است. طول غار در مسیر اصلی حدود 550 متر است

 

اسپهبد حورشید

در حدود 182 كیلومتری جاده تهران - قائم‌شهر در میان صخره‌هایی كه در شرق جاده قرار دارند، طاق سنگی عظیم و بزرگی به چشم می‌خورد كه به لحاظ طول و شكل در ایران بی‌نظیر است. در انتهای این طاق مكانی باستانی وجود دارد. این مكان را غار اسپهد خورشید یا دو آب می‌نامند. در آن مانند غارهای دیگر از استالاگمیت و استالاگتیت خبری نیست و ارزش آن بیشتر به خاطر وجود اثری باستانی مربوط به دوره ساسانیان است. از دو آب - آبادی كوچكی در كنار جاده - تا كنار غار مدت زمان كوتاهی را اگربه سمت شرق پیاده‌روی كنید و به «دو‌آب» برسید مقصد به خوبی دیده می‌شود و حدود 6 كیلومتر با آن فاصله دارد. این طاق در كنار جاده خاكی واقع شده كه از دو آب به طرف شهمیرزاد و سمنان می‌رود.
اندكی پس از راهپیمایی در جاده خاكی راه پیاده‌رویی از سمت راست منشعب می‌شود و تا زیر طاق ادامه پیدا می‌كند.
پس از رسیدن به زیر طاق بزرگ، غار را می‌بینیم كه در منتهی‌الیه چپ و راست طاق ساختمان‌هایی سنگی قرار دارند.
این بناها به علت شیب تند دیواره تقریبا روی هم ساخته شده و از طریق پلكانی سنگی به هم ارتباط دارند.
بین این دو مجموعه ساختمان نیز از وسط دیواره راهی سنگی وجود دارد كه به علت ریزش قسمت‌هایی از آن اكنون دیگر قابل استفاده نیست.
این مكان كه به غار اسپهد خورشید معروف است در بالای ساختمان‌های سمت راست واقع شده و برای رسیدن به آن باید از وسایل فنی استفاده كرد. غار شبیه یك نیم دایره بزرگ است و دارای تقریبا 2 متر درازا و 5/14 متر پهنا و 15 متر بلنداست. در ارتفاعی از آن به علت ریزش سقف توده‌های خاك ایجاد شده است و در نقاطی دیگر گلدان‌هایی وجود دارد. مدخل غار باریك و نسبتا طولانی است و در هر دو طرف آن اتاق‌ها ی بزرگ، پلكان، راهرو و چند اتاق كوچك‌تر وجود دارد. بنا به نظر برخی از كارشناسان نام این غاراشاره‌ایست به نام اسپهبد خورشید یكی از جنگاوران ایرانی كه در این نقطه استرتژیك به مبارزه با مهاجمان می‌پرداخت و سرانجام با خیانت یكی از لشگریانش شكست خورد. مناطق شمالی ایران، گرگان، مازندران و گیلان پس از حدود 200سال مقاومت سقوط كردند. وجود كوهها و جنگل های فراوان در این مناطق كه آن زمان به دیلم وطبرستان معروف بودند به مبارزان كمك می كردند.

 

 

 

غار بورنیك

 

این غار كه دارای یکی از بزرگترین دهانه‌های غار ایران است، علاوه بر داشتن تالار بسیار بزرگ، دیدار از رودخانه «نمرود»، مناظر بهاری روستا و دشت «هرانده» را نیز شامل می‌شود. غار بورنیك و چكیده‌های نخودی، سفید و صورتی رنگش بسیاری را به روستای زیبای هرانده در فیروزكوه می‌كشاند.
این غار در جاده دماوند، فیروزكوه نزدیك روستای هرانده واقع است. از هرانده تا غار بورنیك در حدود دو ساعت پیاده فاصله است. تالارهای زیبای غار، چكیده‌های نخودی سفید و صورتی رنگ در غار و روستای زیبای هرانده پایان هر هفته پذیرای گردشگران بسیاری است.

 

 

غار شاه قنداب در 45 كیلومتری آباده و 35 كیلومتری رامشه در كوه‌های باختری آن قرار دارد. در انتهای منطقه آبی این غار سه ستون بسیار زیبا كه از استالاكمیت تشكیل شده چندین برابر به زیبایی این غار می‌افزاید. درون غار حوضچه‌های آب فراوانی دیده می‌شود. طول غار در حدود 67 متر است به طوری كه پایان آن تاریك و ناپیداست.

غار فریدون در 18 كیلومتری باختری پیكان قرار گرفته است. طبق افسانه‌های مردم محلی روزگاری فریدون پیشدادی از دست ضحاك بیدادگر در كوه‌ها پنهان بوده و چندگاهی نیز در این غار زندگی می‌كرده. در درون غار تونلی به دست مردمان باستان كنده شده كه با ابزارهای امروزی نیز كندن آن دشوار است رفت و آمد به درون این غار بدون طناب و ابزار كوهنوردی دشوار است. كسانی كه می‌خواهند از غار بازدید كنند باید وسایل و ابزار كوهنوردی به همراه داشته باشند.

غار پلنگ نیز در 12 كیلومتری كمه از بخش سمیرم و در جنوب شهرضا واقع است. طول غار 95 متر است و در انتهای آن پلنگ عظیم الجثه‌ای دیده می‌شود.

غار چاه وزمه یا كلهرود هم در نزدیكی آبادی كلهرود در 30 كیلومتری شهر مورچه خوت اصفهان در میان دره كم عمق در ارتفاع كوتاهی از سطح رودخانه جای دارد. غار از یك دهلیز اصلی تقریباً به طول 100 متر كه به تالار عظیمی به طول 120 متر و عرض 50 متر می‌رسد، تشكیل شده است.

 یك شاخه باریك و ساده در انتهای غار قرار دارد كه باید خزیده به درون آن رفت، این شعبه تالار و دهلیز اصلی رویهم رفته به 3000 متر می‌رسد كه تا قبل از كشف انتهای غار قوری قلعه در اورامانات پاوه طولانی‌ترین غار شناخته شده ایران به شمار می‌رفت.
 
چاه دیو یا چاه اجنه كه به چاه ارازه هم معروف است در قریه آب سنجد باقرآباد در چهل كیلومتری جاده مورچه خورت به نطنز در بالای كوهی قرار دارد. غار در میان طبقات رسوبی و آبرفتی به شكل یك استوانه كاملاً حلقوی تشكیل شده است. عمق چاه دقیقاً 50 متر و بعضی‌ها هم تخمین زده‌اند 80 متر و قطر دهانه آن 30 متراست.

این غار نیز از فوران مواد و گدازه‌های آتشفشانی و فروكش آن تشكیل شده، به طوری كه در بعضی از قسمت‌های دیواره آن با وجود گذشت میلون‌ها سال حالت صیقلی كه در نتیجه خروج مواد آتشفشانی است هم چنان به چشم می‌خورد.

 بازدید از این چاه بی‌اندازه خطرناك است و احتیاج به وسایل كامل فنی و ایمنی دارد كه باید حتماً رعایت شود. این چاه در ایران منحصر به فرد است.

 

 غار نیاسر
غار نیاسر یكی از نمونه‌های جالب از غارهای دست كن منحصر به فرد در ایران است. غار در دل كوه رسوبی كم‌ارتفاعی به نام تالار در بریدگی تندی نزدیك به قله نیاسر در فاصله 30 كیلومتری شمال غربی كاشان قرار گرفته است.

دهانه غار به عرض 5/3 متر و ارتفاع 5/2 متر روبه شمال قراردارد. ابتدای غار تالار طبیعی كوچكی به طول 8 متر و عرض 3 متر است كه دهانه خارجی به آن پیوسته است و در انتهای آن به ارتفاع تقریباً یك متر از سطح زمین حفره كوچك دریچه مانندی است به ابعاد 50 × 50 سانتی‌متر كه در سنگ كنده شده و در واقع مدخل داخلی غار محسوب می‌شود.

پس از عبور از دهانه، تونل سنگی باریكی آغاز می‌شود كه باید به حالت نشسته از آن عبور كرد و به فاصله كمی، این تونل به چاه سنگی مكعب مستطیل شكلی بر می‌خورد كه عمود و به طور منظم در سنگ حفر شده و در طرفین دارای پاگیرهای مرتبی است.
 
عمق این چاه زیاد نیست و پس از عبور از آن مجدداً به چاه دیگری نظیر اولی می‌رسد كه عمق آن در حدود 6 متر است و انتهای چاه به راهرو باریكی منتهی می‌شود كه از جانب راست آن چند راه فرعی با چند چاه كم عمق قرار دارد و در سمت چپ آن چاهی به عمق 6 متر واقع است كه به دو شاخه منشعب می‌شود.

 یكی از آنها راه باریك و دشواری است كه به خارج از غار راه دارد. این خروجی با ارتفاع چند متر، دهانه غار به پرتگاه عمیقی سر در می‌آورد كه به یك سری راهروها و اتاق‌های تو در تو راه داشته است. قسمت بزرگی از این بخش در اثر عوارض طبیعی شكسته و فرو ریخته و اینك بقایا و آثار آنها اغلب به حالت معلق در بدنه دیواره به چشم می‌خورد و حتی بعضی از بالكون‌های بزرگ با پیش‌بندهای ضخیم و محكم سنگ و گچی هنوز پابرجاست و قرن‌ها جلگه شرقی نیاسر را تا كاشان زیر چشم دارد.

عمیق‌ترین قسمت غار نیاسر چاهی است به عمق 10 متر كه با استادی و مهارت عجیبی در دل سنگ حفر شده است. غار نیاسر دارای سه انتهای سطحی، عمقی و زیرزمینی است كه هر كدام از نظر موقعیت دارای ارزش خاصی است.

در باغ تالار ورودی تنگ و باریک و کوتاهی وجود دارد که روستاییان آن را غار تالار یا سوراخ رئیس می‌نامند. غار نیاسر كاملاً دست‌ساز بشر است و به احتمال قریب به یقین، یك معبد میترایی و متعلق به دوره اشكانیان بوده است. غار از سه طبقه شامل دو كانال: یك كانال حلقه‌ای شكل و یك كانال افقی تشكیل شده است. طول راهروها و اتاق‌های غار پیچیده نیاسر، تقریباً 650 متر با 45 چاه با عمق 118 متر است. غار از 23 اتاق با اندازه‌های مختلف با مساحت كلی 5/176 متر مربع تشكیل شده است. نكته جالب آن است كه هوای داخلی غار درهیچ نقطه‌ای تغییر عمده پیدا نمی‌كند و حتی در عمیق‌ترین نقطه غار به خاطر ورودی‌های متعدد، هوای تازه وجود دارد. تردد در داخل غار نیاسر بسیار مشكل است و در بسیاری از مسیرها بایستی به حالت خزیدن حركت نمود زیرا بلندترین نقطه غار 7/1 متر است.

غار یخ
غار یخ، غار دیگری در اصفهان است. این غار در ارتفاع 3850 متری كوه دنا مابین دو قله معروف به نامهای قدوس و بیژن واقع شده است و یكی از غارهای دیدنی ایران است. درون غار ستونی از یخ به ارتفاع 80 متر و قطر 14 متر دیده می‌شود و در انتهای غار دریاچه زیبایی مملو از قطعات یخ شناور وجود دارد كه در نوع خود كم‌نظیر است.

غار افغان هم در كویر سیاه‌كوه واقع شده است.

غارهای اصفهان

غارهای اصفهان كه به دلیل قرار گیری در تلاقی كویر و پهنه شرقی زاگرس منحصربه فرد محسوب می‌شوند  كه در بین این غارها «غار پلنگ» پرقصه‌ترین آنهاست.
این غار در 12 كیلومتری كمه یكی از بخشهای شهرستان سمیرم در جنوب شهرضا واقع شده است و 95 متر طول دارد. محمدرضا پورجم عضو گروه كوهنوردی ققنوس اصفهان در مورد این غار می‌گوید:«صخره‌های داخلی غار به شكلی انسان را به درون آن هدایت می‌كنند كه گویی شخصیت مهمی در انتهای آن به انتظار ایستاده است. هرچند از نظر علمی هیچ توجیهی برای این افسانه مردم سمیرم مبنی بر سنگ شدن پلنگ آدمخوار وجود ندارد اما تخته سنگ بزرگی در انتهای غار موجود است كه به شكل پلنگی عظیم الجثه در حالت خوابیده است.»
اما اصفهان غارهای دیگری نیز دارد كه مهمترین آنها عبارتند از:غار نیاسر، یخ، كلهرود، شاه قنداب و فریدون.
غار نیاسر
این غار در30 كیلومتری شمال غربی كاشان در پایة كوه نسبتاً مرتفعی از ارتفاعات نیاسر واقع است. دهانة غار به عرض 5/3 متر و ارتفاع 5/2 متر روبه شمال قراردارد. ابتدای غار تالار طبیعی كوچكی به طول 8 متر و عرض 3 متر است كه دهانه خارجی به آن پیوسته است و در انتهای آن به ارتفاع تقریباً یك متر از سطح زمین حفره كوچك دریچه مانندی است به ابعاد 50 × 50 سانتی‌متر كه در سنگ كنده شده و در واقع مدخل داخلی غار محسوب می‌شود.
قسمتی در داخل این غار وجود دارد كه جز به حالت نشسته نمی‌توان از آن عبور كرد. پس از این قسمت چاه سنگی مكعب مستطیل شكلی به عمق 6 متر وجود دارد كه انتهای آن به راهرو باریكی ختم می‌شود كه به خارج غار منتهی می‌شود. این خروجی با ارتفاع چند متر، موازات دهانه غار مشرف به پرتگاه عمیقی سر در می‌آورد كه به یك سری راهروها و اتاق‌های تو در تو راه داشته است. قسمت بزرگی از این بخش در اثر عوارض طبیعی شكسته و فرو ریخته و اینك بقایا و آثار آنها اغلب به حالت معلق در بدنه دیواره به چشم می‌خورد و حتی بعضی از بالكونهای بزرگ با پیش‌بندهای ضخیم و محكم سنگ و گچی هنوز پابرجاست و قرنها جلگه شرقی نیاسر را تا كاشان زیر چشم دارد.
پورجم در مورد این غار نیز می‌گوید:«عمیق‌ترین قسمت غار نیاسر چاهی است به عمق 10 متر كه با استادی و مهارت عجیبی در دل سنگ حفر شده است. غار نیاسر دارای سه انتهای سطحی، عمقی و زیرزمینی است كه هر كدام از نظر موقعیت دارای ارزش خاصی است.»
به گفته وی هرچند بسیاری از غارهای اصفهان هنوز ناشناخته مانده‌اند اما در كتاب غار و غارنورد تألیف علی جوانشاد اطلاعات جامعی در مورد غارهای شناخته شده ایران و اصفهان وجود دارد.

غار یخ

این غار در ارتفاع 3850 متری كوه دنا مابین دو قلة معروف قدوس و بیژن قرار دارد. درون غار ستونی از یخ به ارتفاع 80 متر و قطر 14 متر دیده شده است و در انتهای غار دریاچه زیبایی مملو از قطعات یخ شناور مشاهده شده كه بسیار جالب است. بازدید از این غار احتیاج به وسایل فنی دارد و بدون طناب ورود به این غار غیر ممكن است. غار یخی یكی از زیباترین غارهای ایران است كه در مرداد 1346 به وسیله كوهنوردان فارس كشف شده است.

غار شاه قنداب

این غار در 45 كیلومتری آباده و 35 كیلومتری رامشه در كوههای باختری آن قرار دارد. طول غار در حدود68 متر است كه قسمتهای انتهایی آن كاملا تاریك است. به دلیل سه ستون استالاكمیت زیبایی كه در انتهای حوضچه غار وجود دارد از زیبایی خیره كننده ای برخوردار است. این غار مملو ازحوضچه‌های آب است.

غار كلهرود (چاه وزمه)

این غار در نزدیكی روستای كلهرود در 30 كیلومتری شهر مورچه خوت اصفهان در میان دره كم عمق در ارتفاع كوتاهی از سطح رودخانه قرار دارد. غار از یك دهلیز اصلی تقریباً به طول 100 متر كه به تالار عظیمی به طول 120 متر و عرض 50 متر می‌رسد، تشكیل شده است. یك شاخه باریك و ساده در انتهای غار قرار دارد كه باید خزیده به درون آن رفت، این شعبه تالار و دهلیز اصلی رویهم رفته به 3 هزار متر می‌رسد كه تا قبل از كشف انتهای غار قوری قلعه در اورامانات پاوه طولانی‌ترین غار شناخته شده ایران به شمار می‌رفت.

غار فریدون

در 18 كیلومتری باختری پیكان واقع است. نام این غار را به این جهت فریدون گذاشته‌اند كه روزگاری فریدون پیشدادی از دست ضحاك بیدادگر در كوههای این منطقه پنهان بوده و چندگاهی نیز در این غار زندگی می‌كرده است. در درون غار تونلی به دست مردمان باستان كنده شده كه با ابزارهای امروزی نیز كندن آن دشوار است. رفت و آمد به درون این غار بدون طناب و ابزار كوهنوردی دشوار است و كسانی كه می‌خواهند از غار بازدید كنند بایستی وسایل و ابزار كوهنوردی به همراه داشته باشند.

چال نخجیر

غار چال‌نخجیر را تابلویی نادر از غارهای آهكی با تزیینات منحصر به فرد كه می‌تواند به یكی از قطب‌های جذب گردشگر تبدیل شود خواند و افزود:«با توجه به پایان گرفتن مطالعات طرح جامع این غار ، آماده‌سازی امكانات گردشگری آن ضروری است.»
"سید محمد حسینی" مدیر كل میراث فرهنگی و گردشگری استان مركزی نیز در جلسه كار گروه گردشگری استان مركزی گفت :«گردشگری محوری درآمدزا و اشتغال آفرین است و باید ظرفیت آن در منطقه كاربردی شود.»
وی از طرح ساخت یك شهرك ویلایی یكصد واحدی ، هتل ، رستوران ، پیست اسب‌دوانی و اسكیت ،شهربازی ،قایقرانی در دریاچه داخل غار و فشای سبز در محدوده غار چال‌نخجیر خبر داد كه تكمیل آن نیاز به 20 میلیون اعتبار دارد.
غار آبی _ خاكی چال‌نخجیر در 8 كیلومتری شمال و شمال شرقی شهرستان دلیجان ( حدفاصل نراق ـ دلیجان ) در دامنة كوه واقع شده و به دوران سوم زمین شناسی تعلق دارد . این غار در سال 1368 شناسایی و گروه های كوه نوردی تا عمق 2000 متری آن پیش روی كرده‌اند. اخیراُ نیز غار نوردان موفق شده‌اند با شناسایی دو مسیر انحرافی به انتهای اصلی غار دست یابند. ارتفاع این غار گاهی از 20 متر تجاوز می‌کند. گفته می‌شود که در انتهای این غار استخر آبی وجود دارد و تالارهای بزرگی نیز در کنار این استخر مشاهده شده است. .این غار به همراه كاروانسرای «دودهك» كه متعلق به دوره صفوی است، سد 15 خرداد و امكانات حاشیه آن، طبیعت ییلاقی و در عین حال كویری اطراف دلیجان از جاذبه های تاریخی و طبیعی این شهرستان استان مركزی محسوب می‌شود.
این غار با داشتن 5 کیلومتر مسیر خاكی با دیواره‌ها و سقف‌های آهكی بسیار زیبا و دریاچه‌ای كه در عمق 50 متری از كف غار قرار دارد، یکی از زیباترین غارهای جهان با جاذبه بسیار در جذب جهانگردان و ایرانگردان به شمار می‌رود.
غار آبی _ خاكی چال نخجیر در شهرستان دلیجان واقع شده و به همراه كاروانسرای «دودهك» كه متعلق به دوره صفوی است، سد 15 خرداد و امكانات حاشیه آن، طبیعت ییلاقی و در عین حال كویری اطراف دلیجان از جاذبه های تاریخی و طبیعی این شهرستان استان مركزی محسوب می شود.

غار غرب اصفهان

« در این غار پارینه‌سنگی كه جزو محل‌های مهم شناسایی شده 15 هزار سال پیش در فلات مركزی ایران است تاكنون استخوان‌های لاك‌پشت، آهو، بز كوهی و پرندگان 15 هزار سال قبل به دست آمده است.» این غار پارینه سنگی كه بهار سال گذشته در بررسی‌های باستان‌شناسی و زمین‌شناسی غرب اصفهان كشف شد، در نزدیكی شهرستان مباركه اصفهان قرار دارد.

 

پیرغار

گردشگاه «پیر غار» در پنج كیلو‌متری شهر فارسان، در 37 كیلو‌متری شهر كرد و در مجاورت روستای «ده چشمه» واقع شده است.
بر روی قسمتی از تپه سنگی مشرف به این گردشگاه، سه كتیبه به خط نستعلیق وجود دارد كه شرحی از لشكركشی بختیاری‌ها به تهران و اصفهان و نقش سرداران بختیاری در سر‌كوبی استبداد صغیر و سقوط محمد علی‌شاه در واقعه مشروطیت است.
این سه كتیبه به دستور سردار اسعد و سردار ظفر از رهبران مشروطه خواهی بختیاری نوشته شده است.
چشمه پر آب، سایه سار درختان، آبشار زیبا، كوههای اطراف گردشگاه، هوای پاك و خنك، كتیبه‌های سنگی و غار زیبای گردشگاه «پیر غار» گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب می‌كند.

 

نایین

 

 

شهرستان نایین با داشتن محوطه‌های متعدد باستانی یكی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی استان اصفهان است.
«محسن جاوری»، مسئول دفتر باستان‌شناسی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان با اعلام خبر كشف این غار گفت: «براساس گمانه‌زنی‌ها در این محوطه باستانی و به دست آوردن شواهد موجود كه بر شیوه‌های ساخت و تولید ابزارهای سنگی در این محوطه ها دلالت می كند، می‌توان احتمال داد كه قدمت این غار و تپه مجاور آن به 30 تا 50 هزار سال پیش برسد.»
وی با اشاره به این نكته كه این غار به تازگی كشف شده و بررسی‌های گروه باستان‌شناسی در این محوطه تازه در ابتدای راه است، گفت: «قصد داریم برنامه‌ای جامع برای بررسی و شناسایی این محوطه دوران پارینه سنگی در نظر بگیریم تا با كاوش بیشتر میزان اطلاعات خودمان را از حضور انسان‌هایی متعلق به 50 هزار سال پیش بیشتر كنیم.»
به گفته جاوری تا این لحظه در استان اصفهان تپه‌ای با قدمت 50 هزار سال شناسایی نشده است به همین دلیل از منظر مطالعات باستان‌شناسی پیش از تاریخ و دوره سنگ با عصر حجر، پیدا شدن این تپه و محوطه باستانی بسیار حایز اهمیت است.
وی همچنین از وجود یك محوطه باستانی ساسانی در نزدیكی این غار خبر داد و گفت: «در استان اصفهان مشابه چنین محوطه‌‌هایی بسیار زیاد است. اما به دلیل مسایل امنیتی و فقدان نیروهای پاسدار میراث فرهنگی در سطح استان اطلاع‌رسانی در خصوص آنها انجام نمی‌شود.»

 

دره شهر

 

شهر تاریخی دره شهر به عنوان منطقه نمونه گردشگری به سازمان میراث فرهنگی وگردشگری معرفی شد.
این شهر تاریخی كه در حدود 2 هزار سال قدمت دارد، در 160 كیلومتری شهرستان ایلام قرار گرفته است و از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی فراوانی دارد.
در چهار روستای تابعه این شهر با نام‌های تخته نرم، كوه نشین، كله باد و مهواز مردم همچنان در غارها زندگی می‌كنند و اصرار مسئولان به شهر نشین كردن آنها هم نتیجه نداده است.
آتشکده چهار تاقی، تنگه بهرام چوبین، پل 300 ساله بر روی رود سیمره و شهر باستانی ماداكتو كه پایتخت زمستانی هخامنشیان بوده، از جاذبه‌هایی است كه گردشگران به خود جلب می‌كند.

 

 

منطقه موته

 

 

علاوه بر حیات وحش و پوشش گیاهی و گیاهان و گلهای زیبا، منطقه موته دارای غارهای زیبایی است كه طبیعت گردان زیادی را به خود جذب می‌كند. مهمترین این غارها كه امكان بازدید از آنها وجود دارد عبارتند از:
1ـ غار دمه : واقع در ضلع شرقی كوه دمه، این غار دارای ستونهای زیبای استالاكتیت و استلاگمیت است و غار آهكی بوده و دارای انشعابات مختلفی است و محل اختفای خفاشان بسیاری است.
2ـ غار یكه چاه: در كوه غار در جنوب یكه چاه واقع شده و در داخل این غار نیز ستون‌های آهكی استالاكمیت و استلاكتیت زیادی وجود دارد. در داخل غار یك چشمه آب نیز وجود دارد.
3ـ غار سوخته صالح: در دره نی در كوه صالح پیغمبر واقع شده است. در منطقه حفاظت شده موته به خاطر وسعت زیاد و خاكهای گوناگون و بارندگی فراوان و ارتفاع زیاد و آب و هوای متغیر دارای گیاهان فراوانی بوده به طوریكه حدود 700 گونه گیاه در این منطقه یافت شده است و نزدیك به 270 گونه از این مجموعه از گونه‌های گیاهان دارویی مفید هستند. از جمله آنها آویشن، كرفس كوهی، كاكوتی، كما، جاشیر، زرشك، گل اورانه، خاكشیر تلخ، تمشك، انجیر و ریواس را می توان نام برد.
اما منطقه حفاظت شده موته تنها پناهگاه حیات وحش و غارهای متعدد نیست.مهمترین خصوصیت این منطقه وجود معادن متعدد طلا در منطقه است.
ناحیه‌ای در شمال موته به وسعت 160 كیلومتر مربع دارای 9 منطقه طلادار جدا از هم با حداكثر فاصله 15 كیلومتر وجود دارد. طلاسازی در این منطقه وابسته به سنگ‌های اسیدی آذرین است. در اصل گدازه‌های اسیدی زیر دریایی دگرگون‌شده باعث نفوذ طلا در سنگهای پیریت و كالكوپیریت‌دار دوره پیری كامبرین شده‌اند.

 

 

لرستان

 

در یكی از چشمه‌های روستاهای لرستان نوعی ماهی زندگی می‌كند كه در تمام دنیا نظیر ندارد.
ماهی كور نوعی ماهی است كه چشم ندارد و بدنش به قدری شفاف است كه تمام دستگاههای داخلی آن دیده می‌شود. این ماهی بی‌نظیر كه مورد مطالعه بسیاری از محققان و دانشمندان محیط زیست قرار گرفته است در یكی از روستاههای دور افتاده لرستان زندگی می‌كند.
در سراسر ایران و شاید تنها دریك نقطه از جهان، غاری وجود دارد كه همه ماهی‌های آن كور هستند.
در این غار آبی كه در كنار روستای «لون» در تنگ هفت لرستان واقع شده، ماهی‌های كوچكی زندگی می‌كنند كه اصلاً چشم ندارند. هرچند مردم محلی این محل را به نام چشمه ماهی كور می دانند اما در تمام مدارك مكتوب از آن به عنوان غار آبی نام برده شده است.
ماهی‌های كور، ماهی‌های كوچكی هستند كه همگی آنها كمتر از 20 سانتیمتر طول دارند با این حال تا به حال توانسته‌اند بسیاری از جهانگردان محقق خارجی را به این نقطه دورافتاده از لرستان بكشند. این در حالی است كه بسیاری از گردانندگان تورهای طبیعت گردی و تماشای حیوانات از وجود چنین ماهی‌ای در ایران بی اطلاع‌اند.
با این كه مسئولان گردشگری این استان می‌توانند از وجود این چشمه منحصر به فرد در جذب گردشگران نهایت استفاده را ببرند اما تا به حال هیچ افدام مناسبی در این زمینه انجام نشده است. معصومه گنجی مسئول روابط عمومی اداره كل میراث فرهنگی و گردشگری استان لرستان می گوید: «غار ماهی كور یكی از شگفتی‌های طبیعی ایران است كه همانند آن در دنیا فقط در موتن بغداد وجود دارد. اما هیچ كار كارشناسی برای معرفی آن در سطح جهانی صورت نگرفته است و تنها محققان و دانشمندان براساس اطلاعات موجود و به صورت انفرادی از این غار دیدن كرده‌اند.»
غار ماهی‌های كور، غار آبی است كه در آن تاریكی مطلق حكمفرماست. ورود به این غار زیبا بدون تجهیزات امكانپذیر نیست و باید با كلیه امكانات غارنوردی و غواصی وارد آن شد.
"ماهی كور"دارای‌ سری‌ پهن‌ و دوجفت‌ سبیلك‌ است. دارای‌ دندانهای حلقی‌ دوردیفه‌ و مخروطی‌ شكل است. با این كه ماهی كور گونه كاملا بومی ایران محسوب می شود اما زیستگاه آن محدود به همین غار بوده و به لحاظ حفظ ذخیره ژنتیكی دارای ارزش بالایی است. در حالی از ماهی‌ كور سرچشمه رودخانه‌ سلان‌ در محل‌ باغ‌ لون‌ كه‌ 800 متر از دریا ارتفاع دارد نمونه برداری شده كه در این رود و چشمه هیچ نوع ماهی دیگری وجود ندارد.
با این كه این ماهی به دلیل نقص بینیایی كه دارد به راحتی توسط صیادان محلی صید می‌شده است اما هم اكنون تحت محافظت اداراه كل منابع طبیعی استان در آمده و تنها اقدامی كه در مورد این ماهی و چشمه انجام گرفته همین حفاظت است.
البته به گفته عباس جعفری محقق و طبیعت گرد این نوع ماهی در قناتهای كرمان نیز وجود دارد و یك پروفسور كانادایی در باره آنها كتابی نوشته كه گزارش مستند تلویزیونی آن از شبكه بی بی سی پخش شده است.

 

 

 

 

استان‌شناسان ایران و بلژیك با كاوش در یکی از غارهای لرستان حدود 5 هزار ابزار سنگی متعلق به انسان‌های اوریناسی با قدمت حدود 30 هزار سال را كشف كردند.
فرهنگ اوریناسی مربوط به شكارچیان اولیه است كه در دوران پارینه سنگی جدید از 40 هزار تا 18 هزار سال پیش می‌زیسته‌اند. این انسان‌ها، اولین انسان‌هایی هستند كه ابزارسازی پیشرفته و تیغه‌سازی را شروع می‌كنند.
تاكنون در مناطق خاورمیانه، افغانستان و اروپا شواهدی از سكونت این انسان‌ها به دست آمده است.
«فریدون بیگلری»، كارشناس باستان‌شناسی و سرپرست ایرانی هیات مشترك در مورد كاوش در غار یافته، گفت: «با كاوش در غار یافته حدود پنج هزار ابزار سنگی از جمله تیغه، تراشه و سنگ مادر كه از جنس سنگ چخماق، سنگ آهك ساخته شده‌اند را كشف كردیم.»
وی گفت: «با بررسی‌ها و مطالعات آزمایشگاهی روی این اشیا كه بین دو میلیمتر تا 7 سانتیمتر طول دارند، می‌توانیم مراحل تولید ابزارهای سنگی و تكنولوژی ساخت آنها را شناسایی کنیم.»
در غار یافته حدود 3 متر لایه‌های باستانی وجود دارد كه در این فصل كاوش باستان‌شناسان تنها حدود 60 سانتیمتر از لا‌یه‌های پارینه سنگی سطح این لایه‌ها را مورد بررسی قرار داده‌اند. كارشناسان احتمال می‌دهند با برداشت لایه‌های بیشتر از سطح این غار به آثار قدیمی‌تری برخورد كنند.

 

 

 

در مراحل ابتدایی این پژوهش تعلق داشتن نقره های كلماكره به لبه غربی فلات ایران مشخص شده است.»
اشیای كلماكره متعلق به هزاره اول پیش از میلاد و شامل ظرف، پلاك و قطعاتی است كه هنوز طرز استفاده از آنها مشخص نیست. به گفته گزوانی ممكن است این اشیا مربوط به یك مجسمه درخت زندگی باشد كه در اثر حفاری و كاوش های غیر علمی از هم جدا شده و آسیب دیده است.
درخت زندگی یك نقش متداول در آثار تزیینی به دست آمده از بین النهرین و غرب ایران است كه از هزاره چهارم پیش از میلاد بر نقوش و مجسمه های سفالی و فلزی تكرار شده است.
تنها روایت موجود درباره غار كلماكره و اشیا منسوب به آن، روایتی است كه به عقیده گزاوانی چندان مستند نیست. بنابراین روایت این گنجینه به پادشاهان و بزرگ زادگان هخامنشی تعلق داشته و برای دور ماندن از دسترس اسكندر در این غار پنهان شده است. اما هنوز نشانی مبنی بر اثبات این روایت، در غار یا اسناد تاریخی پیدا نشده است

 

گیلان

 

یخ مراد

 

غار «یخ مراد» در مسیر جاده تهران - چالوس در منطقه گچسر و در مكانی به نام آزادبر قرار دارد. برودت درون غار به حدی است كه تا ماه خرداد می‌توان قندیل‌های یخ را در آنجا دید.
ارتفاع این غار از سطح دریا دو هزار و 500 متر است. دهانه غار سه متر پهنا و هشت متر ارتفاع دارد. یخ مراد سه تالار دارد و یك دریاچه و آبشار یخی. بهترین فصل دیدن آن اسفند و فروردین است كه قندیل‌ها به زیباترین شكل خود رسیده‌اند.
برای رسیدن به غار یخ مراد باید جاده چالوس را پیش بگیرید. در كیلومتر 60 جاده پس از روستای نسا در سمت چپ جاده پلی وجود دارد كه به جاده‌ای خاكی می‌انجامد. در كنار این پل تابلویی راهنما شما را به سمت یخ‌مراد راهنمایی می‌كند. پس از طی 12 كیلومتر در این جاده به یك دو راهی می‌رسید. سمت راست به طرف روستای آزادبر و سمت چپ به طرف دهانه غار است.
در پایین غار رودخانه آزادبر جاری است. می‌توانید ماشین خود را در كنار رودخانه پارك كنید. امكان كمپ كردن در این مكان هست اما امكاناتی وجود ندارد.
در مدخل غار سنگ بزرگی واقع شده كه برای ورود به غار باید آن را دور بزنید. سپس به تالاری می‌رسید كه سه راه از آن منشعب می‌شود. راه اول در سمت راست پس از حدود 20 متر به انتها می‌‌رسد. راه میانی پس از 50 متر به لبه پرتگاهی می رسد كه برای داخل شدن به آن باید از وسایل فنی كوهنوردی استفاده كرد. راه سوم یا راهروی دست چپ كه شاخه اصلی غار است، زیباترین قندیل‌ها را در ماههای سرد سال دارد. پس از طی حدود 15 متر راه سرازیر و لغزنده به شكافی به طول دو متر و عرض یك متر می‌رسید كه زیر آن پرتگاه عمیقی وجود دارد كه با ورقه‌ای آهنی پلی روی این شكاف ایجاد شده است. تالار دوم غار در ادامه راهرو قرار دارد. این تالار دو برابر تالار اول است، تالار سوم كمی بزرگ‌تر از تالار دوم ولی بسیار مرتفع‌تر است. در پرتگاهی در انتهای این تالار دریاچه یخی و آبشاری از یخ وجود دارد.

 

وجود سفال های قرمز و سوخته در غارهای‌ كشمش ،احتمال وجود سكونت گاه های پیش از تاریخ را در آنها تقویت می كنند.
این دو غار در اجرای طرح مستند سازی آثار و ابنیه های تاریخی استان گیلان مورد بررسی و شناسایی قرار گرفته است .
«‌ولی جهانی » مدیر پروژه طرح مستند سازی آثار و ابنیه استان گیلان در گفت و گو با « میراث خبر» عرض دهانه ورودیه این غارها را بین یك تا یك و نیم متر عنوان كرد و گفت : فضای داخلی آنها از سنگ های طبیعی و لایه های آهكی پوشیده شده و در اطراف فضای ورودی غارها حفاری های غیر مجازی انجام شده كه تكه هایی از سفال های قرمز و سوخته دراین محوطه به دست آمده است.
این غارها در فاصله 700 كیلومتری شهرستان املش و دو كیلومتری جنوب روستای كشمش در داخل صخره طبیعی مشرف به رودخانه چاك رود قرار گرفته كه به دلیل وجود مسیرهای متعدد ،‌مساحت طول آن هنوز نامعلوم است.
در روستای كشمش تا كنون یك محوطه گورستانی پیش از اسلام، یك محوطه گورستانی اسلامی‌، دو محوطه سكونتگاه ملی اسلامی و یك محوطه پیش از اسلام مورد بررسی و شناسایی قرار گرفته است

 

 

گل زرد

 

در دشت گل زرد غاری وجود دارد كه این غار دهانه‌ای و راهی دارد. 750متر راه را قبلا رفته اند و امن است. سطح غار پوشیده از كربنات كلسیم است كه با تابش چراغ قوه‌هایتان، غار به تمامی می‌درخشد.
قسمت هیجان انگیز آن دهانه اش است كه برای داخل شدن به آن باید روی زمین طاق باز دراز بكشی و چهار پنج متری بخزی تا دهانه را رد كنی. در غار حوضچه های آب هم در فواصل مختلف می‌بینی و شیب‌اش نگران كننده نیست. یكی از دلایل بازدید از این غار هم می‌تواند این باشد كه گل زرد از غارهایی است كه هم چكیده (استالاكتیت) و هم چكنده (استالاگمیت) دارد و به زبان خودمان پوشیده از قندیل‌هایی است كه از سقف آویزان شده‌اند یا از زمین قد كشیده‌اند.
دشت گل زرد همچون دیگر مناطق اطراف كوه دماوند ویژگی‌های خاص این مناطق را دارد. در فصل بهار این مناطق یكی از بهترین دشت‌ها برای زنبورداری و پرورش اسب است. مسیر دستیابی به این منطقه از طریق جاده هراز است، شما می‌توانید از طریق ترمینال شرق به كمك اتوبوس، مینی‌بوس یا سواری به این منطقه دست پیدا كنید. به‌طور معمول اولین اتوبوس از ترمینال شرق به سمت جاده هراز ساعت 6:30 صبح حركت می‌كند.
مجموعه دشت و غار و قله گل زرد در نزدیكی دشت لار و در منطقه پلور واقع شده است. یال گل زرد كه در زمستان یكی از مسیرهای خطرناك و پرحادثه به حساب می‌آید شاید معروفترین مسیر كوهنوردی در این منطقه باشد.

 

 

 

 

رود افشان

 

 

 

 

 

 

غار رودافشان در استان تهران و در ۱۰۳ كیلومتری شهر تهران و ۶۲ كیلومتری شهر فیروزكوه و در مجاورت روستایی به همین نام واقع است. غار در دامنه شمالی دره رودافشان قرار دارد. رودخانه دلیچای در ژرفای دره جریان دارد و آب دریاچه های تار و هویر را كه حاصل ذوب یخچال‌های قره‌داغ است، به رودخانه حبله رود می‌برد. دهانه غار در ارتفاع ۱۸۰۰متری از سطح دریا و در داخل گودی بزرگی به قطر حدودا ۱۰۰متر قرار گرفته است و تنها از لبه گودی قابل مشاهده است . اختلاف ارتفاع دهانه غار و بستر رود حدود ۲۰۰ متر است. دهانه غار بسیار وسیع و قوسی شكل است و به درازای ۴۰ متر و بلندی ۱۲متر است.
نخستین تالار عظیم غار به قطر ۸۰ در ۱۰۰متر و بلندای ۲۵ متر بعد از دهانه قرار دارد . به علت استحكام لایه ها اثری از شكستگی و یا سنگ قابل سقوط در آن دیده نمی‌شود. این اعتقاد وجود دارد كه هزاران سال قبل رودخانه همسطح دهانه غار بوده و احتمالا قسمتی از آب رودخانه دلیچای وارد دالان های غار شده و باعث گسترش و وسعت غار شده است. وجود تعدادی ایوان ساخته شده با سنگچین و مقادیری خرده سفال، نشانه سكونت انسان ها در غار در روزگار گذشته است. تالار دوم پس از یك دیواره سنگچین قرار دارد و دارای ابعادی حدود ۶۰در ۵۰ و بلندای ۲۰ متر است و فاقد هر گونه غارسنگ ( ساختارهایی كه در اثر انحلال و رسوبگذاری كانی ها در خلال جریان آب در داخل غار ها ایجاد می شود،مانند چكیده و چكنده) است. تالار سوم دارای ابعادی در حدود ۵۰ در ۴۰ و بلندای ۱۵ متر است. سرتاسر این تالار از چكیده‌ها و چكنده‌های زیبا و ستون‌ها و آبشار سنگ‌های خارق‌العاده است. چكنده‌های نیزه‌ای و گل كلمی در سرتاسر سقف این تالار دیده می‌شود. در ادامه مسیر اصلی غار یك پلكان آهنی ما را به دهلیزی می‌رساند كه دخمه بزرگی به ابعاد 6 در ۴ متر و ارتفاع ۳ متر در انتهای آن واقع است. یك حوض آب و ستونی در وسط آن در دخمه دیده می‌شود. این دخمه را آناهیتا (الهه آبیاری و باروری ) نام نهاده‌اند.در ادامه مسیر اصلی پرتگاه‌های فراوانی وجود دارد و مسیر پس از حدود ۱۶۰متر به دالان انتهایی غار می‌رسد كه طول آن ۱۰ متر است و در ارتفاع ۱۷۵۰متری سطح دریا و ۵۰ متر پایین تر از ارتفاع دهانه غار است. طول غار در مسیر اصلی حدود ۵۵۰ متر است.

 

تنگه بلاغی

 

تنگه بلاغی در استان فارس از آنجا که در 4 كیلومتری محوطه باستانی پاسارگاد جای گرفته و بیش از 120 محوطه باستانی در این منطقه واقع شده است، از اهمیت بسیار زیادی برخورد دار است. به اعتقاد باستان شناسان بخشی از راه باستانی شاهی كه قدیمی ترین راه ایران محسوب می شود نیز از این تنگه عبور می كرده است. «كریم علیزاده»، مدیر روابط بین الملل پژوهشكده باستان شناسی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری كشور گفت:«در این فصل از کاوش تیم مشترك ایران و ژاپن در دو غار شناسایی شده در این منطقه كه آثاری از دوران پارینه سنگی(ده هزر سال به قبل) را در خود جای داده اند، كاوش های نجات بخشی انجام می دهند.» علیزاده در باره نتایج این کاوش ها گفت:« قصد داریم با كاوش در این منطقه تا قبل از شروع آبگیری سد بتوانیم حداكثر اطلاعات را از این غارها به دست بیاوریم.» اوگفت:«كاوش در غارهای پارینه سنگی تنگه بلاغی باتوجه به كمبود اطلاعات و مطالعات محدودی كه تاكنون در باره دوره پارینه سنگی در كشور انجام گرفته است، می تواند اهمیت بسیار داشته باشد و اطلاعات فرواوانی را در باره سكونت در این دوره در اختیار قرار دهد.»

 

 

غار دربند مهدیشهر

 

 

 

غار دربند مهدیشهر با 140 میلیون سال عمر دومین غار آهكی بزرگ در ایران است. هرچند از سالهای گذشته این غار برای كوهنوردی و غار نوردی مورد استفاده قرار می گرفت اما كارشناسان معتقدند با ایجاد امكانات رفاهی و تفریحی در كنار آن، این غار در آینده‌ای نزدیك به یكی از قطبهای گردشگری ایران تبدیل خواهد شد.
غار دربند در فاصله بیست كیلومتری شمال سمنان و دو كیلومتری شمال غربی شهر مهدیشهر و در قسمت میانی رشته كوههای البرز قرار گرفته و دهانه غار در كمركش كوه زیبا و برافراشته‌ای در دره سرسبز دربند جای گشوه است.
در گذشته مدخل ورودی غار بسیار باریك و صعب العبور بوده اما در سال جاری با یك سلسله عملیات توسط شهرداری مهدیشهر حفاری مدخل ورودی اصلاح شده و با اجرای سیستم تامین روشنایی دسترسی به غار و تماشای مناظر شگفت‌انگیز و اسرارآمیز آن آسان‌تر شده است.
به گفته كارشناسان این استان، هر چه امكانات رفاهی و زیربنایی در حاشیه این غار بیشتر شود می توان امید داشت كه خیل گردشگران داخلی و خارجی به این استان كویری سرازیر شود. به اعتقاد آنها باید گسترش فضای اقامتی و تفریحی حاشیه غار در اولویت برنامه های عمرانی باشد كه برای بهره برداری از این غار در نظر گرفته شده است.
پیشینه تاریخی غار
غار دربند مهدیشهر در سالیان دور توسط ساكنین منطقه كشف شده و مورد استفاده قرار می‌گرفت. كشف زیورآلات قدیمی كه در سال 1335 توسط یك دسته چهار نفری كه برای نخستین بار در حین بررسی غار به آنها برخورده بودند، مبین این امر است. عده‌ای از صاحب‌نظران اعلام كرده اند كه در زمان حمله مغول به ایران جمع كثیری از ساكنین منطقه از ترس قتل عام به این غار پناه آورده‌اند كه پس از ردیابی از سوی سپاهیان مغول به صورت دسته جمعی در داخل غار به قتل رسیده‌اند.
این غار برای نخستین بار در سال 1325 توسط هیئت كوهنوردی ایران مورد بررسی و كاوش قرار گرفت و در سال 1327 یك گروه 4 نفری از كوهنوردان به قصد كشف غار به داخل آن عزیمت كرده و موفق به كشف آن شدند.
قدیمی‌ترین آثار كشف شده كه نشان از استفاده از غار دارد به قرن پنجم هجری باز می گردد و مستندترین آن سكه طلایی است كه اگرچه قسمتی از آن شكسته اما خط كوفی آن نشان دهنده آن است كه مربوط به اواخر دوره سلجوقی و اوایل حمله مغول است و كاسه‌های لعابی مازندران و سفال‌های ظریف‌كار گرگان از صنایع قرن 6-5 هجری قدیمی‌ترین آثاری است كه از غار به دست آمده است.
همچنین در تاریخ ثبت است كه در حكمرانی اسپهبدان طبری در دوره سلجوقیان و جنگ‌های آنان با اسماعیلیه غار مورد استفاده قرار گرفته است و از آن به عنوان پناهگاه بهره گرفته‌اند.
در پشت مدخل ورودی غار تخت بزرگی قرار دارد كه عرض آن 2/11 متر و طولش 8/17 متر است و مبین سكونت عمده جمعیت در غار است.

غاری به قدمت زمین
بر اساس گزارش ارائه شده توسط شهرداری مهدیشهر غار دربند مهدیشهر با 140 میلیون سال قدمت برآمده از چین خوردگیهای دوران تریاس از دوره مزوزوئیك است كه در دوران ژوراسیك بالا آمده است. غار كاملا آهكی و شكل گرفته از رسوبات آهكی بوده و به مرور زمان حاصل شده است و احتمالا باید دومین غار آهكی كشور پس از علیصدر همدان باشد. مدخل غار شگفت‌انگیز دربند به عرض 75/2 متر، ارتفاع آن 3 متر و طول 24 متر است. پس از عبور از دهانه غار به تالاری بیضی شكل به طول بیش از 95 متر می‌رسیم كه عریض‌ترین قسمت آن بیش از 36 متر به ارتفاع 27 متر با حالتی ساده و بدون پیچ و خم است.
كف غار سنگلاخ، دارای پستی و بلندی‌های زیاد است كه در اثر رطوبت هوا، گل و لای اكثر نقاط آن را پوشانده و با وجود این كه هنوز انتهای غار پیدا نشده و عموما طول آن را چندین كیلومتر تخمین می‌زنند، احتمال این كه تمام غار اینگونه باشد زیاد است.
در سمت راست غار و نزدیك یك ستون بزرگ حوضچه آب صاف و كوچكی است كه سراسر سال آب در آن وجود دارد. هرچند در نتیجه آزمایشات انجام شده غیر شرب بودن آب محرز شده است و مقدار زیادی املاح دارد و كف آن انباشته از گل و لای است اما وجود این حوضچه و آب در این غار زیبایی آن را دوچندان كرده است. هوای غار نسبتا خنك بوده و در قسمت انتهایی غار كه تاكنون كشف شده 15 درجه سانتیگراد برودت داشته و به طور متوسط 10 درجه اختلاف حرارت باهوای بیرون دارد.
این غار از یك تالار بزرگ به طور تقریبی 100 متر و عرض 40 متر و ارتفاع 30 متر تشكیل شده است.
بعد از گذشتن از یك دالان باریك با سقفی كوتاه به طول 26/10 متر محوطه بزرگ و وسیع بیضی شكل به طور تقریبی 90 متر و عرض 35 الی 40 متر وجود دارد. ارتفاع غار تقریبا 30 متر است. ستون آهكی با نظم و آرامش خاص با دیواره‌ای مواج یادآور شمع‌های بزرگ در حال سوختن است كه در تمام گوشه و كنار غار پراكنده است.
ستون‌های بزرگ استلاگتیت و استلاگمیت و دیواره‌های آهكی و گل كلمی و خرده سنگ‌های آهكی با اشكال مدور و منظم فراوان در طرح‌های مختلف كوچك و بزرگ هر بیننده را متحیر و ساعت‌ها غرق در تماشا و تفكر می‌كند.
قطر ستون‌های آهكی استلاگمیتی متفاوت است. بعضی از آنها به 3 متر می‌رسد و ارتفاع آن نیز متغیر است. بلندترین به 15 متر می‌رسد. در بخش انتهای غار، حوضچه‌ای است با 12 متر وسعت كه عمق زیادی ندارد.

 

 

ساوجبلاغ

 

 

به دنبال كشف غاری در ساوجبلاغ توسط چوپانی از اهالی منطقه هیو، بررسی‌ها و شناسایی‌هایی گسترده از سوی كارشناسان هیات غارنوردی این شهرستان و تعدادی از زمین‌شناسان دانشگاه تهران صورت گرفت كه طی این مطالعات مشخص شد كه این غار قدمتی 30 میلیون ساله دارد.
این غار كه به نام واسوار خوانده می‌شود، در بخش مركزی ساوجبلاغ واقع شده و دهانه ورودی آن در حدود 2 متر به صورت عمودی و صعب‌العبور و دارای راهرویی به فاصله 30 متر با شیب 25 درجه به سمت جنوب غربی و دارای دو تالار بزرگ است.
«مصطفی بغدادی»، سرپرست كمیته غارنوردی شهرستان ساوجبلاغ در این مورد گفت: «تالارهای كشف شده در غار واسوار حدود 40 متر مربع وسعت دارد كه درون آن قندیل‌های شفاف و بلورین بسیاری به چشم می‌خورد.»
وی افزود: «علاوه بر قندیل‌های بلورین، قسمت‌هایی به اشكال مختلف در اثر رسوب آهك در غار شكل گرفته كه محلی‌ها آن را كیك 7 طبقه نام گذاشته‌اند، زیرا این قسمت‌ها شبیه كیك و در ابعاد بسیار بزرگ و از استالاگمیت‌ و استالاگیتیت‌تشكیل شده است. ستون‌های درون غار نیز از جنس مواد آرگونی و تراورتن هستند كه كارشناسان زمین‌شناسی آن را زیپ می‌نامند.»
وی در مورد شرایط كنونی غار گفت: «به علت تنگ بودن دهانه ورودی غار و صعب‌العبور بودن مسیر ورود به آن، این غار تاكنون از آسیب‌ها و صدمات احتمالی انسان و حیوان محفوظ مانده است.»
غار واسوار مانند بیشتر غارها از سنگ آهك تشكیل شده، زیرا نوع این سنگ ها به آسانی توسط آب اسیددار می‌شوند و آب‌های اسیددار سطحی زمین كه در زمین‌های آهكی فرو می‌روند به تدریج موجب حل شدن سنگ‌های مسیر خود شده و گودال‌هایی را ایجاد می‌كنند كه از به هم پیوستن این گودال‌ها طی قرن‌های طولانی غار شكل می‌گیرد.
«غار واسوار» یكی از 21 غار طبیعی _ تاریخی شهرستان 7 هزار ساله ساوجبلاغ است كه در حال حاضر بدون حفاظت و رسیدگی رها شده و هیچ گونه اقدامی جهت معرفی آن به عنوان یك میراث طبیعی به گردشگران داخلی و خارجی نشده است.

 

غار نمکی چند میلیون ساله محصور در میان کویر نجم آباد در ساوجبلاغ حدود 100 سال است که نمک مردم روستا های این شهر را تامین می کند ولی با این وجود تا کنون در فهرست آثار ملی ثبت نشده است .
این غار با دهانه ای نسبتا بزرگ شکلی عجیب با بلورهای سفید سست بنیاد نمک به خود گرفته که هر لحظه امکان دارد با کوچکترین صدایی ریزش کند . غار نمکی پس از میلیون ها سال حیات زیر زمینی و فراز و نشیب های طبیعی بسیار اکنون به عنوان یادگاری ارزشمند وغنی از گذشته به نسل ما رسیده است .غاری که به گفته بسیاری از کارشناسان محیط زیست می تواند به یکی از ژئو پارک های بزرگ در ایران تبدیل شده و برای تهرانی های دود زده راه گریزی به سوی طبیعت بکر باشد.

 

 

 

غار شاپور

 

بررسی های كارشناسان نشان می دهد مجسمه شاپور ساسانی، بزرگترین مجسمه به جای مانده از ایران باستان دو هزار سال پیش در درورن غار ساخته شده است.
مجسمه 7 متری شاپور ساسانی در دهانه غار شاپور و در بالای یک كوه جای گرفته است. این مجسمه كه از جنس سنگ ساخته شده از نظر ویژگی های خاص شامل ارتفاع، ابعاد و هنر جزو منحصر به فردترین پیكره های باستانی كشور است.
«مصیب امیری» مدیر پروژه شهر بیشاپور و غار تاریخی بیشاپور در مورد مطالعات انجام گرفته، گفت: «با توجه به اهمیت و نقش كلیدی مجسمه شاپور و نبود هیچ اطلاعاتی در مورد علت و نحوه ساخت این مجسمه در غار به مطالعات روی آن پرداختیم.»
وی با اشاره به اینكه این مجسمه از سنگ یك تكه ساخته شده است، گفت: «كارشناسان با بررسی سنگ های داخل غار و مقایسه آن با نوع سنگ مجسمه متوجه ساخت این مجسمه در داخل غار شده اند.»

 

 

غار کهک

 

 

غار زیبای كهك است. برای رسیدن به این غار باید بعد از گذشتن از روستا وارد محلی به نام قبرستان شد كه از آنجا دهانه غار مشخص می شود.

دهانه تنگ و لغزنده غار كه ابتدای آن به صورت عمودی و به عمق 8 متر است و به راحتی می توان به وسیله طناب از آن پایین رفت.

پس از گذشتن از این شیب ملایم به تالار بسیار زیبایی راه پیدا می كنیم. در سمت چپ راه اصلی قرار دارد كه به طرف بالای غار می رود كه با بالارفتن از طناب به آن می رسیم. ارتفاع این مسیر 10 متر است.

سپس به دالان‌های بسیار باریكی می‌رسیم كه باید به طریق درازكش و به سختی از آن عبور كرد.

 

 

قاین

 

«از میان غارهای مورد بررسی، غار «خونیك» در جنوب قائن كه در حاشیه جاده آسیایی قرار دارد. شاخص ترین غار قائن است كه نخستین بار در سال 1954 توسط پروفسور كارلتون مورد كاوش قرار گرفت، قدمت این غار به دوران دیرینه سنگی میانی می رسد و بقایای اسكلت انسان های پیش از تاریخ و دست افزارهای سنگی از این غار به دست آمده است.»
وی اضافه كرد: «اما به دلیل مشكلات مختلف تاكنون اقدامات جدی و عملی برای اطلاع رسانی و حفاظت از این غار انجام نشده است و در صورت برنامه ریزی های دقیق و توجه بیشتر به این غارها می توان قدم های بزرگی در جذب گردشگران خارجی و داخلی برداشت.»
از دیگر غارهایی كه مورد بررسی و شناسایی قرار گرفته اند و آثار معماری و سكونت در آنها قابل مشاهده است، می توان به غارهای «فارسان، جوجه، ترشو، نوغاب، پهلوان، مشاگ، تجرگ، پل خیر، ملك و بزمرده (میانگور)» اشاره كرد

 

غار باستانی صادرمند

 

غار باستانی و زیبای صادرمند یكی از جاذبه های گردشگری استان هرمزگان كه در 30 كیلومتری شهرستان جاسك و در پنج كیلومتری روستایی به نام گزدان واقع شده تاكنون مورد كاوش باستان شناسی قرار نگرفته است.
در فاصله بین روستا و كوه صادرمند كه غاری باستانی در دل خود جای داده، خرده سفال ها و شیشه های فراوانی از دوران ساسانی تا دوران صفویه دیده می شود.
غار صادرمند 16 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و دهانه آن خشك و دسترسی به آن ممكن است. این غار، دهانه های مختلفی دارد كه تاكنون دو دهانه آن شناخته شده است.
در دهانه اولی كه به دهانه غار صادرمند یك معروف شده، در سمت شرق و در روشنایی روز، آثار باستانی و كنده كاری های زیبایی بر دیواره غار به چشم می خورد. این غار در ظاهر از دو دهانه تقریبا نیم دایره تشكیل شده است

 

 

استان یزد

تاكنون ‪ ۳۵غار در سطح این استان شناسایی شده است.
 نباتی، چله خاك، بنادك سادات، چرخ‌الماس، مغستان، مخوف، یخ، گل عقدا، خانه خدا، خدایی ندوشن و اتاق سفید از جمله این غارها می‌باشد. در برخی از غارهای این استان، آثاری از دوران غارنشینی دیده شده كه بیانگر مسكونی بودن آنها در گذشته بوده است.

رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری یزد گفت: برخی از غارهای این استان دارای چند دهانه و برخی دارای یك دهانه است و داخل آنها یك یا چند حوضچه برای تجمع آب وجود دارد.

وی افزود: برخی از این غارها مورد توجه اقلیت دینی زرتشتی منطقه و محل عبادت آنها بوده‌است كه ازآن جمله می‌توان به غارهای "اشكفت یزدان" در عقدا و غار "فراشاه‌اسلامیه" معروف به معبد موبدان فیروز در تفت اشاره كرد.

وی درمورد غار اشكفت یزدان گفت: این مكان همه ساله، پذیرای تعداد زیادی از زرتشتیان كشور هند است و وجود خاكستر در آن نشانگر وجود و نگهداری آتش در آن است.

 

غار قلعه جوق :

این غار در نزدیكی روستای چهرقان از توابع بخش وفس اراك در كوهی به نام قوزی قشلاق واقع شده است . این غار به وسیله انسان و در دل كوه حفر شده و دارای سه مدخل است . در گذشته نردبانی در پای آن قرار داشت كه رفتن به درون آن را آسان می نمود . لیكن امروز آن نردبان از بین رفته است و بدون وسایل كوهنوردی رفتن به درون آن ممكن نیست . برخی معتقدند كه این غار به منظور دفن مردگان بوده است و در واقع باید آن را آرامگاه دانست . به عقیده باستانشناسان این مقبره ها مربوط به دوره مادها بوده است .

غار آسیلی :

نزدیك روستای امان آباد است . و در مغرب انجدان قرار دارد . طول كلی غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر می باشد . در آن حوضچه هایی قرار دارد كه دیواره های آن یك پارچه از مواد آهكی و بلورهای منشوری استالاكتیتی پوشیده شده است . مدخل آن با دو دریچه دایره شكل است كه ستونی به محیط یك متر ، دیواره وسطی این دو دریچه را تشكیل می دهد .

غار میلانون یا گلوچه بالا :

غار مزبور دارای دو دهانه می باشد یكی مایل است كه راه عبور و رسیدن به انتهای آن است و دیگر عمدای است كه در حدود 3 متر بالاتر از دهانه اولی قرار دارد .
غار طاق رچه :

این غار از غار آسیلی به انجدان نزدیك تر است . دو درخت بزرگ مقابل دهانه آن روییده و منظره زیبایی به غار داده است . طول غار 22 متر عرض میانه آن 7 متر ، عرض انتهای آن 11 متر و ارتفاع غار 3 متر می باشد . دهانه غار رو به جنوب می باشد .

غار گیوه كش :

گیوه كش غار كوچكی است . طول غار 9 متر و عرض آن 6 متر و ارتفاع آن 5/1 متر است . عرض دهانه نیز 4 متر است كه در قسمت شرق انجدان قرار دارد .

غار شغال دره :

غار شغال دره11 متر طول ، 2 متر عرض و 3/1 متر ارتفاع دارد و در دامنه كوه كلوپ جهنم قرار دارد . ( بنابر اظهار اهالی روی این كوه در فصل زمستان برف باقی نمی ماند كه بدان لقب جهنم داده اند .)

غار هین هو :

از غارهای رشته كوه سفید خانی است . مدخل غار بسیار باز و ارتفاع آن زیاد است اما عمق كمی دارد .

غار علی خورنده _ غار دربر :

كه در تفرش قرار دارند .

غار چال نخجیر :

در فاصله 8 كیلومتری شمال دلیجان و در منطقه ای به نام چال نخجیر قرار دارد . درون غار عموماً كریستالیزه بوده و از سنگ های تزئینی و زیبا تشكیل شده است . كف و دیوارهای غار پوشیده از اسفنجهای بلورین است كه از این جهت یكی از غارهای زیبای كشوری است .

غار كهك _ غار سرجوان :

در دلیجان واقع هستند كه غار سرجوان جنبه زیارتگاهی دارد .

غار شاه بلبل :

این غار در كوه های شرقی شهرستان محلات ( بین خورهه و دلیجان ) واقع شده است . این غار دارای چشمه ای كم آب است و از نظر مذهبی برای اهالی منطقه غاری مقدس است .

غار كوه ساوه ( شاه پسند ) :

این غار در شمال غربی شهرستان ساوه و بالاتر از مقبره اشموئیل پیغمبر واقع است .

غار سوراخ گاو :

در شمال غربی روستای خورهه واقع است .
غار یكه چاه : در جنوب شرقی محلات واقع است .
غار گدار چشمه : در كوه ارده و در جنوب نیمور محلات قرار دارد .
غار سرچشمه : در شمال محلات و در كوه سرچشمه واقع است .
غار كشه ریز : در شمال غرب شهرستان محلات و در كوه فیروز كوه واقع است .

 

 

دیدنی‌های جالب توجه شهر بابك غار ایوب است. این غار بزرگترین غار آذین ایران محسوب می‌شود و یكی از زیباترین دیدگاه‌های طبیعت را در دل كوه ایوب ایجاد كرده است. سالانه تعداد زیادی از گردشگران و پژوهشگران زمین شناسی، از این غار دیدن می‌كنند. همچنین افراد محلی و اهالی شهرهای مجاور براساس اعتقادات مذهبی خود چون این مكان را زمان گذرگاه ایوب پیامبر می دانسته‌اند، نیز به تماشا و دیدار از محل می‌روند. این غار در نزدیكی شهر دهج و از جاده اصلی بندر عباس. تهران از دوراهی جوزم، جاده آن جدا می‌شود. با طی حدود 35 كیلومتر از این مكان می‌توان به غار ایوب رسید. دانشمند ایرانی معتقدند دلیل تشكیل این غار آب موجود در زیر گدازه‌های «داسیتی است، كه بعد از به هم پیوستن و انفجار، چنین غار عظیمی را تشكیل داده‌اند و بعد از تشكیل پیكره اصلی غار، عوامل طبیعی مانند رطوبت و آب وجود در غار و هوای سرد درون آن، باعث انقباض و انبساط شدید در آن شده و تكه‌های سنگهای بزرگ جدا شده و بدین ترتیب بر وسعت غار افزوده شده است. حالت لانه زنبوری داخل غار به دلیل فرسایش در اثر باد كه با دانه‌های ماسه بسرعت بر سنگ داسیت كوبیده شده، افزایش یافته است.

***

این منابع مهم ترین کتاب ها و تارنماهایی هستند که دیده ام. برای تهیه ی این نوشته، به تارنماها و کتاب ها و نشریه های بسیاری نگاه کرده ام. هرچه از خرمن دانش و تلاش این عزیزان در گوشه و کنار پراکنده بود گرد آوردم تا برای علاقه مندان راهنمای کوچکی باشد. در برخی تنها تکرار داستان بود که ان ها را نیز برداشتم و ترتیب و نظمی به آن ها دادم. اما نام و نشان آنان را که در این میان سردمدار و راهنما بودند آوردم.بسیاری از این یادداشت ها که از خاطرات شخصی من است و مربوط به سی سال پیش است گه با گروهی ده نفره این کوه ها و غارها را درنوردیدیم و این دوستان که امروز هنرمندان سرشناسی در ایران هستند شاهد این مدعایند. اگر هرچه دگرگون شده است، اما این کوه ها و غارها بسیار ارام دگرگون می شوند. صبورانه و استوار و آرام. امید دارم که کسی را یاری رساند!

 

 

کوه ها و غارهای ایران. نويسنده : احمد معرفت شیرازی انتشارات : گلی

کوه ها و غارهای ایران ... انتشارات : بخش فرهنگی سفارت ایتالیا در ایران

www.irancaves.com/

fa.wikipedia.org/wiki

mohsenmountains.tripod.com

www.aftab.ir/business/tourism/list/attraction/cave/

dbase.irandoc.ac.ir

www.guilan.blogfa.com

climbingblog.blogfa.com

roonaka.blogspot.com

هم چنین در تارنمای میراث فرهنگی گزارش های ارزشمندی در باره ی برخی از این غارها آمده بود که از لابلای آن ها مطالبی یافتم که کمک بسیار ارجمندی در کامل کردن این نوشته ها بود. دستشان درد نکند